ForumSevgisi.Com

  ForumSevgisi.Com > ForumSevgimiz Kütüphane > Kültür - Sanat > Türk Tarihi


Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi


Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi

Kültür - Sanat Kategorisinde ve Türk Tarihi Forumunda Bulunan Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi Konusunu Görüntülemektesiniz,Konu İçerigi Kısaca ->> Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi (Kül Tigin Âbidesi) Güney yüzü [1] Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge Kağan bu ödke ...

Kullanıcı Etiket Listesi

Yeni Konu aç  Cevapla
LinkBack Seçenekler Stil

Okunmamış 27 Temmuz 2015, 10:36   #1
Durumu:
Çevrimdışı
ForumSevgisi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
none
Üyelik tarihi: 14 Temmuz 2015
Mesajlar: 8.944
Konular: 8563
Beğenilen: 0
Beğendiği: 0
www.forumsevgisi.com
Standart Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi

Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi

(Kül Tigin Âbidesi)




Güney yüzü

[1] Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge Kağan bu ödke olurtum. Sabimin tüketi eşidgil. Ulayu ini yigünüm oğlanım biriki oğuşum budunum biriye şadpıt begler yırıya tarkat buyruk begler Otuz [Tatar ... ]
[1] Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim oğlum bütün soyum milletim güneydeki şadpıt beyleri kuzeydeki tarkat buyruk beyleri Otuz Tatar…

[2] Tokuz Oğuz begleri budunı bu sabimin edgüti eşid katığdı tıngla: İlgerü kün toğsık[k]a birigerü kün ortusıngaru kurığaru kün batsıkınga yırığaru tün ortusıngaru anda içreki budun [kop] m[ang]a k[örür]. [Bunç]a budun
[2] Dokuz Oğuz beyleri milleti! Bu sözümü iyice işit adamakıllı dinle: Doğuda gün doğusuna güneyde gün ortasına batıda gün batısına kuzeyde gece ortasına kadar onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti

[3] kop itdim. Ol amtı ariyıg yok. Türk kağan Ötüken yış olursar ilte bung yok. İlgerü Şantung yazıka tegi süledim taluyka kiçig tegmedim. Birigerü Tokuz Ersinke tegi süledim Tüpütke kiçig [teg]medim. Kurığaru Yinçü ög[üz]
[3] hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur. Doğuda Şantung ovasına kadar ordu sevk ettim denize ulaşmama az kaldı. Güneyde Dokuz Ersine kadar ordu sevk ettim Tibete ulaşmama az kaldı. Batıda İnci nehrini geçerek

[4] keçe Temir Kapığka tegi süledim. Yırığaru Yir Bayırku yiririge tegi süledim. Bunca yirke tegi yorıtdım. Ötüken yışda yig idi yok ermiş. İl tutsık yir Ötüken yış ermiş. Bu yirde olurup Tabğaç budun birle
[4] Demir Kapıya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayırku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken ormanından daha iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Ötüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ile

[5] tüzültüm. Altun kümüş işgiti kutay burigsuz anca birür. Tabğaç budun sabi süçig ağısı yımşak ermiş. Süçig sabin yımşak ağın arıp ırak budunuğ anca yağutır ermiş. Yağuru kondukda kisre ariyığ bilig anda öyür ermiş.
[5] anlaştım. Altını gümüşü ipeği ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırır-mış. Yaklaştırıp konduktan sonra kötü şeyleri o zaman düşünürmüş.

[6] Edgü bilge kişig edgü alp kişig yontmaz ermiş. Bir kişi yarigılsar oğuşı budunı bişükinge tegi kıdmaz ermiş. Süçig sabıriga yımşak ağısıriga arturup öküş Türk budun öltüg. Türk budun ölsikirig. Biriye Çoğay yış Tögültün
[6] İyi bilgili insanı iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesi milleti akrabasına kadar barındırmazmış. Tatlı sözüne yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok Türk milleti öldün; Türk milleti öleceksin! Güneyde Çogay ormanına Tögültün

[7] yazı konayın tiser Türk budun ölsikig. Anda ariyığ kişi anca boşğurur ermiş. Irak erser yablak ağı birür yağuk erser edgü ağı birür tip anca boşğurur ermiş. Bilig bilmez kişi ol sabığ alıp yağuru barıp öküş kişi öltüg.
[7] ovasına konayım dersen Türk milleti öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi bilmez kişi o sözü alıp yakına gidip çok insan öldün!

[8] Ol yirgerü barsar Türk budun ölteçi sen. Ötüken yir olurup arkış tirkiş ısar nerig buriguğ yok. Ötüken yış olursar beriggü il tuta olurtaçı sen. Türk budun tokurkak sen. Açsık tosık ömez sen. Bir todsar açsık ömez sen. Antağırigın
[8] O yere doğru gidersen Türk milleti öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan kafile gönderirsen hiç bir sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. Türk milleti tokluğun kıymetini bilmezsin. Açlık tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun

[9] üçün igidmiş kağanıngın sabin almatın yir sayu bardığ. Kop anda alkıntığ arıltığ. anda kalmışı yir sayu kop toru ölü yonyur ertig. Tengri yarlıkadukın üçün [ö]züm kutum bar üçün kağan olurtum. Kağan olurup
[9] için beslemiş olan kağanının sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun yok edildin. Orda geri kalanınla her yere hep zayıflayarak ölerek yürüyordun. Tanrı buyurduğu için kendim devletli olduğum üçünkağan oturdum. Kağan oturup

[10] yok çığarfy budunuğ kop kubratdım. Çığariy budunuğ bay kıldım. Az budunuğ öküş kıldım. Azu bu sabımda igid bar ğu? Türk begler budun bum eşidirîg. Türk [budun ti]rip il tutsıkırigın bunda urtum. Yarigılıp ölsikirfgin yime
[10] aç fakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu sözümde yalan var mı? Türk beyleri milleti bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine

[11] bunda urtum. Neng nerig sabim erser berîggü taşka urtum. Arigar körü bilirig. Türk amtı budun begler bödke körügme begler gü yarigıltaçı siz? Men b[eriggü taş tokıtdım ... Tabğ]aç kağanda bedizçi kelürtümbedizet[t]im. Menirîg sabimin sımadı.
[11] burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki Türk milleti beyleri bu zamanda itaat eden beyler olarak mı yanılacaksınız? Ben ebedî taş yontturdum …. Çin kağanından resimci getirdim resimlettim. Benim sözümü kırmadı.

[12] Tabğaç kağanıng içreki bedizçig ıtı. Arigar adınçığ bark yaraturtum. İçin taşın adınçığ bediz urturtum. Taş tokıtdım. Körfgülteki sabimin u[rturtum ... On Orig oğlırig]a tatıriga tegi bum körü bilirig. Benggü taş
[12] Çin kağanının maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaşka türbe yaptırdım. İçine dışına bambaşka resim vurdurdum. Taş yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum … On Ok oğluna yabancına kadar bunu görüp bilin. Ebedî taş

[13] tokıtdım. b[u ... il] erser anca takı erig yirte irser anca erig yirte berfggü taş tokıtdım bitid[d]im. Anı körüp anca bilirig. Ol taş [ ... ]dım. Bu bitig bitigme atisi Yol[l]uğ T[igin].
[13] yontturdum … İl ise şöyle daha erişilir yerde ise işte öyle erişilir yerde ebedî taş yontturdum yazdırdım. Onu görüp öyle bilin. Şu taş …. dım. Bu yazıyı yazan yeğeni Yollug Tigin.





--------------------------------------------------------------------------------

Doğu yüzü


[1] Üze kök tengri asra yağız yir kılındukda ikin ara kişi oğlı kılınmış. Kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kağan İstemi Kağan olurmış. Olurupan Türk budunurig ilin törüsin tuta birmiş iti birmiş.
[1] Üstte mavi gök altta yağız yer kılındıkta ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutu vermiş düzenleyi vermiş.

[2] Tört bulurig kop yağı ermiş. Sü sülepen tört bulurigdakı budunuğ kop almış kop baz kılmış. Başlığığ yükündürmiş tizligig sökürmiş. İlgerü Kadırkan yışka tegi kirü Temir Kapığka tegi kondurmuş. İkin ara
[2] Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar batıda Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında

[3] pek teşkilâtsız Gök Türk öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş cesur kağan imiş. Buyruku yine bügili imiş tabiî cesur imiş tabiî. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabiî. İli tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece
[3] idi oksuz Kök Türk anca olurur ermiş. Bilge kağan ermiş alp kağan ermiş. Buyrukı yime bilge ermiş erinç alp ermiş erinç. Begleri yime budunı yime tüz ermiş. Anı üçün ilig anca tutmış erinç. İlig tutup törüg itmiş. Özi anca

[4] kergek bolmış. Yoğçı sığıtçı örfgre kün toğsıkda Bökli çöl[l]üg il Tabğaç Tüpüt Apar Purum Kırkız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı bunca budun kelipen sığtamış yoğlamış. Antağ külüg kağan ermiş. Anda kisre inişi kağan
[4] vefat etmiş. Yasçı ağlayıcı doğuda gün doğusundan Bökli Çöllü halk Çin Tibet Avar Bizans Kırgız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı bunca millet gelip ağlamış yas tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kağan

[5] bolmış erinç oğlıtı kağan bolmış erinç. Anda kisre inişi eçisin teg kılınmaduk erinç oğlı karigın teg kılınmaduk erinç. Biligsiz kağan olurmış erinç yablak kağan olurmış erinç. Buyrukı yime biligsiz erinç yablak ermiş erinç.
[5] olmuş tabiî oğulları kağan olmuş tabiî. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi kılınmamış olacak şğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabiî kötü imiş tabiî.

[6] Begleri budunı tüzsüz üçün Tabğaç budun tebliğin kürlüg üçün armakçısın üçün inili eçili kirigşürtükin üçün begli budunlığ yorigşurtukın üçün Türk budun illedük ilin ıçğınu ıdmış
[6] Beyleri milleti ahenksiz olduğu için Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için aldatıcı olduğu için küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için bey ve milleti karşılıklı çekiştirdiği için Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış

[7] kağanladuk kağanın yitürü ıdmış. Tabğaç budunka beglik un oğlın kul boldı isilik kız oğlın kürig boldı. Türk begler Türk atın ıtı. Tabğaçgı begler Tabğaç atın tutupan Tabğaç kağanka
[7] kağan yaptığı kağanını kaybedi vermiş. Çin milletine beylik erkek evladı kul oldu hanımlık kız evlâdı cariye oldu. Türk beyler Türk adını bıraktı. Çinli beyler Çin adını tutup Çin kağanına

[8] körmiş. Elig yıl işig küçüg birmiş. İlgerü kün toğsıkda Bökli kağanka tegi süleyü birmiş. Kurığaru Temir Kapığka tegi süleyü birmiş. Tabğaç kağanka ilin törüsin alı birmiş. Türk kara kamağ
[8] itaat etmiş. Elli yıl işi gücü vermiş. Doğuda gün doğusunda Bökli kağana kadar ordu sevk edi vermiş. Batıda Demir Kapıya kadar ordu sevk edi vermiş. Çin kağanına ilini töresini alı vermiş.Türk halk

[9] budun anca timiş: İllig budun ertim ilim amtı kanı kimke ilig kazğanur men tir ermiş. Kağanlığ budun ertim kağanım kanı ne kağanka işig küçüg birür men tir ermiş. Anca tip Tabğaç kağanka yağı bolmış.
[9] kitlesi şöyle demiş: İlli millet idim ilim şimdi hani kime ili kazanıyorum der imiş. Kağanlı millet idim kağanım hani ne kağana işi gücü veriyorum der imiş. Öyle diyip Çin kağanına düşman olmuş.

[10] Yağı bolup itinü yaratunu umaduk yana içikmiş. Bunca işig küçüg birtükgerü sakınman Türk budun ölüreyin uruğsıratayın tir ermiş. Yokadu barır ermiş. Üze Türk Tengrisi Türk ıduk yiri
[10] Düşman olup kendisini tanzim ve tertip edemediğinden yine teslim olmuş. Bunca işi gücü verdiğini düşünmeden Türk milletini öldüreyim kökünü kurutayım der imiş. Yok olmaya gidiyormuş.

[11] subı anca itmiş. Türk budun yok bolmazun tiyin budun bolçun tiyin karigım İltiriş Kağanığ ögüm İlbilge Katunuğ tengri töpüsinde tutup yügerii kötürmiş erinç. Karigım kağan yiti yigirmi erin taşıkmış. Taşra
[11] Yukarıda Türk tanrısı Tük mukaddes yeri suyu öyle tanzim etmiş. Türk milleti yok olmasın diye millet olsun diye babam İltiriş Kağanı annem İlbilge Hatunu göğün tepesinde tutup yukarı kaldırmış olacak. Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı

[12] yorıyur tiyin kü eşidip balıkdakı tağıkmış tağdakı inmiş tirilip yitmiş er bolmış. Tengri küç birtük üçün karigım kağan süsi böri teg ermiş yağısı koriy teg ermiş. İlgerü kurıgaru sülep ti[r]m[iş] kubrat[mış]. [K]amağı
[12] yürüyor diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış dağdaki inmiş toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı kuvvet verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya batıya asker sevk edip toplamışyığmış. Hepsi

[13] yiti yüz er bolmış. Yiti yüz er bolup ilsiremiş kağansıramış budunuğ kürigedmiş kuladmış budunuğ Türk törüsin ıçğınmış budunuğ eçüm apam törüsinçe yaratmış boşğurmış. Tölis Tarduş [budunuğ anda itmiş.]
[13] yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş kağansızlaşmış milleti cariye olmuş kul olmuş milleti Türk töresini bırakmış milleti ecdadımın töresince yaratmış yetiştirmiş. Tölis Tarduş milletini orda tanzim etmiş.

[14] Yabğuğ şadığ anda birmiş. Biriye Tabğaç budun yağı ermiş. Yırıya Baz kağan Tokuz Oğuz budun yağı ermiş. Kırkız Kunkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı kop yağı ermiş. Karigım kağan bunca …
[14] Yabguyu şadı orda vermiş. Güneyde Çin milleti düşman imiş. Kuzeyde Baz Kağan Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. Kırgız Kunkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı hep düşman imiş. Babam kağan bunca …

[15] Kırk artukı yiti yolı sülemiş yigirmi sürigüş süriğüşmiş. Tengri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş kağanlığığ kağansıratmış yağığ baz kılmış tizligig sökürmiş başlığığ yükündü[rmiş. Karigım kağan anca ilig]
[15] Kırk yedi defa ordu sevk etmiş yirmi savaş yapmış. Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizletmiş kağanlıyı kağansızlatmış düşmanı tâbi kılmış dizliye diz çöktürmüş başlıya baş eğdirmiş. Babam kağan öylece ili

[16] törüg kazğanıp uça barmış. Karigım kağanka Baz kağanığ balbal tikmiş. Ol törüde üze eçim kağan olurtı. Eçim kağan olurupan Türk budunuğ yiçe itdi igit[t]i. Çığariyığ [bay kıldı azığ ökiiş kıldı].
[16] töreyi kazanıp uçup gitmiş. Babam kağan için ilkin Baz Kağanı balbal olarak dikmiş. O töre üzerine kağan oturdu. Amcam kağan oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti besledi. Fakiri zengin kıldı azı çok kıldı.

[17] Eçim kağan olurtukda özüm Tarduş budun üze şad ertim. Eçim kağan birle ilgerü Yaşıl Ögüz Şantung yazıka tegi süledimiz. Kurığaru Temir Kapığka tegi süledimiz. Kögmen aşa Kı[rkız yiririgc tegi süledimiz]
[17] Amcam kağan oturduğunda kendim Tarduş milleti üzerinde şad idim. Amcam kağan ile doğuda Yeşil Nehir Şantung ovasına kadar ordu sevk ettik. Batıda Demir Kapıya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik.

[18] Kamağı biş otuz süledimiz üç yigirmi süriğüş-dümüz. İUigig ilsiretdimiz kağanlığığ kağansırat-dımız. Tizligig sökürtümüz başlığığ yükündürtü-müz. Türgiş kağan Türkümüz [budunumuz erti. Bilmedükin]
[18] Yekûn olarak yirmi beş defa ordu sevk ettik on üç defa savaştık. İlliyi ilsizleştirdik kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliye diz çöktürdük başlıya baş eğdirdik. Türgiş Kağanı Türkümüz milletimiz idi. Bilmediği

[19] üçün bizirige yarigıl[d]ukın üçün kağanı ölti. Buyrukı begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti. Eçümüz apamız tutmış yir sub idisiz bolmazun tiyin Az budunuğ itip yar[atıp ... ]
[19] için bize karşı yanlış hareket ettiği için kağanı öldü. Buy rüku beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadımızın tutmuş olduğu yer su sahipsiz olmasın diye Az milletini tanzim ve tertip edip …

[20] Bars beg erti. Kağan atı bunda biz birtimiz. Sirigilim kunçuyug birtimiz. Özi yarîgıldı kağanı ölti budunı kürig kul boldı. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az Kırkız Budunuğ yarat[ıp keltimiz. sürigüşdümüz ... ilin]
[20] Bars bey idi. Kağan adını burda biz verdik. Küçük kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi yanıldı kağanı öldü milleti cariye kul oldu. Kögmenin yeri suyu sahipsiz kalmasın diye Az Kırgız kavmini düzene sokup geldik. Savaştık … ilini

[21] yana birtimiz. İlgerü Kadırkan yışığ aşa budunuğ anca kondurtumuz anca itdimiz. Kurığaru Keriğü Tarmanka tegi Türk budunuğ anca kondurtumuz anca itdimiz. Ol ödke kul kulluğ bolmış erti [kürig küriglüg bolmış erti. İnişi eçisin bilmez erti. Oğlı karigın bilmez erti.]
[21] geri verdik. Doğuda Kadırkan ormanını aşarak milleti öyle kondurduk öyle düzene soktuk. Batıda Kengü Tarmana kadar Türk milletini öyle kondurduk öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu olmuştu. Cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi oğlu babasını bilmezdi.

[22] Anca kazğanmış itmiş ilimiz törümüz erti. Türk Oğuz begleri budun eşiding. Üze tengri basmasar asra yir telinmeser Türk budun ilirigin törürfgin kim artatı [udaçı erti]? Türk budun ertin
[22] Öyle kazanılmış düzene sokulmuş ilimiz töremiz vardı. Türk Oğuz beyleri milleti işitin: Üstte gök basmasa altta yer delinmese Türk milleti ilini töreni kim boza bilecekti? Türk milleti vaz geç

[23] Ökün! Küregürig ün üçün igidmiş bilge kağanırigın ertmiş barmış edgü ilirîge kentü yarigıldığ yablak kigürtüg. Yaraklığ kandın kelip yariya iltdi. Süriğüglüg kandın kelipen süre iltdi? Iduk Ötüken y[ış budun bardığ. İlgerü barığma]
[23] pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı beslemiş olan bilgili kağanınla hür ve müstakil iyi iline karşı kendin hata ettin kötü hâle soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi. Mukaddes Ötüken ormanının milleti gittin. Doğuya giden

[24] bardığ kurığaru barığma bardığ. Barduk yirde edgüg ol erinç: Kanırig subça yügürti sürigükürig tağça yatdı. Beglik un oğlurig kul boldı isilik kız oğlurig kürig boldı. Bilmedük üçün [yablakırigın üçün eçim kağan uça bardı.]
[24] gittin. Batıya giden gittin. Gittiğin yerde hayrın şu olmalı: Kanın su gibi koştu kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdın kul oldu hanımlık kız evlâdın cariye oldu. Bilmediğin için kötülüğün yüzünden amcam kağan uçup gitti.

[25] Başlayu Kırkız kağanığ balbal tikdim. Türk budunuğ atı küsi yok bolmazun tiyin karigım kağanığ ögüm katunuğ kötürmiş teriğri il birigme tengri Türk budun atı küsi yok bolmazun [tiyin Özümin ol tengri]
[25] Önce Kırgız kağanını balbal olarak diktim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye babam kağanı annem hatunu yükseltmiş olan Tanrı il veren Tanrı Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye

Kuzey Yüzü

[1] ( … ) birle Koşu tutuk birle süriğüşmiş. Erin kop ölürmiş. Ebin barımın [kalı]sız kop kelürti. Kül Tigin yiti otuz yaşıriga Karluk budun erür barur erkli yağı boldı. Tamağ Iduk Başda sürigüşdümüz.
[1] ( … ) ile Koşu vali ile savaşmış. Askerini hep öldürmüş. Evini malını eksiksiz hep getirdi. Kül Tigin yirmi yedi yaşına gelince Karluk kavmi hür ve müstakil iken düşman oldu. Tamag Iduk Başta savaştık.

[2] [Kül] Tigin ol süriğüşde otuz yaşayur erti. Alp Şalçı [ak]ın binip oplayu tegdi. İki erig udu aşuru sançdı. Karlukuğ ölürtümüz altımız. Az budun yağı boldı. Kara Költe sürigüşdümüz. Kül Tigin bir kırk yaşayur erti. Alp Şalçı akın
[2] Kül Tigin o savaşta otuz yaşında idi. Alp Şalçı ata binip atılarak hücum etti. İki eri takip edip kovalayarak mızrakladı. Karluku öldürdük yendik. Az milleti düşman oldu. Kara Gölde savaştık. Kül Tigin otuz bir yaşında idi. Alp Şalçı akına

[3] binip oplayu tegdi. Az ilteberig tutdı. Az budun anda yok boldı. Eçim kağan ili kamşağ boltukında budun ilig ikegü boltukında İzgil budun birle sürigüşdümüz. Kül Tigin Alp Şalçı akın binip
[3] binip atılarak hücum etti. Az ilteberini tuttu. Az milleti orda yok oldu. Amcam kağanın ili sarsdığında; millet hükümdar ikiye ayrıldığında; İzgil milleti ile savaştık. Kül Tigin Alp Şalçı akına binip

[4] o[playu tegd]i. Ol at anda tüş[di]. İzgil [budun] ölti. Tokuz Oğuz budun kentü budunum erti. Tengri yir bulğakın üçün yağı boldı. Bir yılka biş yoh sürigüşdümüz.Arig ilk Toğu Balıkda sürigüşdümüz.
[4] atılarak hücum etti. O at orda düştü. İzgil milleti öldü. Dokuz Oğuz milleti kendi milletim idi. Gök yer bulandığı için düşman oldu. Bir yılda beş defa savaştık. En önce Togu Balıkta savaştık.

[5] Kül Tigin Azman akığ binip oplayu tegdi. Altı erig sançdı. Sü [t]egişinde yitinç erig kılıçladı. İkinti Kuşalğukda Ediz birle sürigüşdümüz. Kül Tigin Az yağızın binip oplayu tegip bir erig sançdı.
[5] Kül Tigin Azman akına binip atılarak hücum etti. Altı eri mızrakladı. Askerin hücumunda yedinci eı”i kılıçladı. İkinci olarak Kuşalgukta Ediz ile savaştık. Kül Tigin Az yağızına binip atılarak hücum edip bir eri mızrakladı.

[6] Tokuz erig eğire tokıdı. Ediz budun anda ölti. Üçünç Bo[lçu]da Oğuz birle süngüşdümüz. Kül Tigin Azman akığ binip tegdi sançdı. Siisin sançdımız ilin altımız. Törtiinç Çuş başında süngüşdümüz. Türk
[6] Dokuz eri çevirerek vurdu. Ediz kavmi orda öldü. Üçüncü olarak Bolçuda Oğuz ile savaştık. Kül Tigin Azman akına binip hücum etti mızrakladı. Askerini mızrakladık ilini aldık. Dördüncü olarak Çuş başında savaştık. Türk

[7] budun adak kamşatdı. Yablak bo[ldaç]ı erti. Oza [k]elmiş süsin Kül Tigin ağıtıp Torigra bir oğuş alpağu on erig Torîg a Tigin yoğında egirip ölürtümüz. Bişinç Ezginti Kadızda Oğuz birle süngüşdümüz. Kül Tigin
[7] milleti ayak titretti. Perişan olacaktı. İlerleyip gelmiş ordusunu Kül Tigin püskürtüp Tongradan bir boyu yiğit on eri Tonga Tigin mateminde çevirip öldürdük. Beşinci olarak Ezginti Kadızda Oğuz ile savaştık. Kül Tigin

[8] Az yağızın binip tegdi. İki erig sançdı. b[alıkkla b[as]ıkdı. Ol sü anda ö[lti]. Amğa korğan kışlap yazıriga Oğuzğaru sü taşıkdımız. Kül Tigin ebig başlayu kıt[t]ımız. Oğuz yağı orduğ basdı. Kül Tigin
[8] Az yağızına binip hücum etti. İki eri mızrakladı çamura soktu. O ordu orda öldü. Amga kalesinde kışlayıp ilk baharında Oğuza doğru ordu çıkardık. Kül Tigini evin başında bırakarak müdafaa tedbiri aldık. Oğuz düşman merkezi bastı. Kül Tigin

[9] ögsüz akın binip tokuz eren sançdı orduğ birmedi. Ögüm katun’ ulayu öglerim ekelerim keliriğünüm kunçuylarım bunca yime tirigi kürig boldaçı erti ölügi yurtda yolta yatu kaldaçı ertigiz.
[9] öksüz akına binip dokuz eri mızrakladı merkezi vermedi. Annem hatun ve analarım ablalarım gelinlerim prenseslerim bunca yaşayanlar cariye olacaktı ölenler yurtta yolda yatıp kalacaktınız.

[10] Kül Tigin yok erser kop ölteçi ertigiz. İnim Kül Tigin kergek boldı. Özüm sakındım. Körür közüm körmez teg bilir biligim bilmez teg boldı. Özüm sakındım.1 Öd tengri yaşar. Kişi oğlı kopölgeli törümiş.
[10] Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti. Kendim düşünceye daldım.1 Görür gözüm görmez gibi bilir aklım bilmez gibi oldu. Kendim düşünceye daldım. Zamanı Tanrı yaşar. İnsan oğlu hep ölmek için türemiş.

[11] Anca sakındım. Közde yaş kelser tıda körigülte sığıt kelser yanduru sakındım. Katığdı sakındım. İki şad ulayu ini yigünüm oğlanım beglerim budunum közi kaşı yablak boldaçı tip sakındım. Yoğçı sığıtçı Kıtariy Tatabı budun başlayu
[11] Öyle düşünceye daldım. Gözden yaş gelse mani olarak gönülden ağlamak gelse geri çevirerek düşünceye daldım. Müthiş düşünceye daldım. İki şadın ve küçük kardeş yeğenimin oğlumun beylerimin milletimin gözü kaşı kötü olacak diyip düşünceye daldım. Yasçı ağlayıcı olarak Kıtay Tatabı milletinden başta

[12] Udar serigün kelti. Tabğaç kağanda İsiyi Likerig kelti. Bir tümen ağı altun kümüş kergeksiz kelürti. Tüpüt kağanda bölün kelti. Kurıya kün batsıkdakı Soğd Berçik er Bukarak ulus budunda Enik serigün Oğul Tarkan kelti.
[12] Udar general geldi. Çin kağanından İsiyi Likeng geldi. On binlik hazine altın gümüş fazla fazla getirdi. Tibet kağanından vezir geldi. Batıda gün batısındaki Soğd İranlı Buhara ülkesi halkından Enik general Oğul Tarkan geldi.

[13] On ok oğlum Türgiş kağanda Makaraç tamğaçı Oğuz Bilge Tamğaçı kelti. Kırkız kağanda Tarduş İnançu Çor kelti. Bark itgüçi bediz yaratığına bitig taş itgüçi Tabğaç kağan çıkanı Çanğ serigün kelti.
[13] On Ok oğlum Türgiş kağanından Makaraç mühürdar Oğuz Bilge mühürdar geldi. Kırgız kağanından Tarduş İnançu Çor geldi. Türbe yapıcı resim yapan kitabe taşı yapıcısı olarak Çin kağanının yeğeni Çang general geldi.





Kuzey-doğu Yüzü

[1] Kül Tigin koriy yılka yiti yigirmike uçdı. Tokuzunç ay yiti otuzka yoğ ertürtümüz. Barkın bedizin bitig taş[ın] biçin yılka yitinç ay yiti otuzka kop alkd[ımı]z. Kül Tigin ö[zi?] kırk artuk[ı y]iti yaşırig[a] bulıt bust[adı] … bunca bedizçig Tuygut ilteber kelü[r]ti.
[1] Kül Tigin koyun yılında on yedinci günde uçtu. Dokuzuncu ay yirmi yedinci günde yas töreni tertip ettik. Türbesini resimini1 kitabe taşını maymun yılında yedinci ay yirmi yedinci günde hep bitirdik. Kül Tigin kendisi kırk yedi yaşında bulut çöktürdü … Bunca resimciyi Tuygut vali getirdi.






Güney-doğu Yüzü

[1] Bunca bitig bitigme Kül Tigin atisi Yol[l]uğ Tigin bitidim. Yigirmi kün olurup bu taşka bu tamka kop Yol[l]uğ Tigin bitidim. Iğar oğlanırigızda tayğunuriguzda yigdi igidür ertigiz. Uça bardığız. Terigr[ide] tirigdekiçe …
[1] Bunca yazıyı yazan Kül Tiginin yeğeni Yollug Tigin yazdım. Yirmi gün oturup bu taşa bu duvara hep Yollug Tigin yazdım. Değerli oğlunuzdan evlâdınızdan çok daha iyi beslerdiniz. Uçup gittiniz. Gökte hayattaki gibi…





Güney-batı Yüzü

[1] Kül Tiginirig altunın kümüşin ağışın barımın tör[t birig?] yılk[ıs]ın ayığma Tuyğut bu … begim tigin yügerü terig[ri... ] taş bitidim. Yol[l]uğ Tigin.
[1] Kül Tiginin altınını gümüşünü hazinesini servetini dört binlik at sürüsünü idare eden Tuygut bu … Beyim prens yukarı gök … taş yazdım. Yollug Tigin.





Batı Yüzü

[1] Kurıdın [S]oğud örti. İnim Kül Tigin … üçün öl[ü yitü] işig küçüg birtük üçün Türk Bilge Kağan ayukıka inim Kül Tiginig küzedü olurtum. Inançu Apa Yarğan Tarkan atığ [b]irtim. [An]ı ögtürt[üm].
[1] Batıdan Soğd baş kaldırdı. Küçük kardeşim Kül Tigin … için öle yite işi gücü verdiği için Türk Bilge Kağanı nezaret etmek üzere küçük kardeşim Kül Tigini gözeterek oturdum. İnançu Apa Yargan Tarkan adını verdim. Onu övdürdüm.
Alıntı ile Cevapla

Okunmamış 27 Temmuz 2015, 10:47   #2
Durumu:
Çevrimdışı
ForumSevgisi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
none
Üyelik tarihi: 14 Temmuz 2015
Mesajlar: 8.944
Konular: 8563
Beğenilen: 0
Beğendiği: 0
www.forumsevgisi.com
Standart Yanıt: Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi

(Bilge Kağan Âbidesi)




Doğu yüzü

[1] Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge Kağan sabim: Karigım Türk Bilge [Kağan ... ]ti Sir Tokuz Oğuz İki Ediz kerekülüg begleri budunı [ ... Tü]rk teng[ri ... ]

[1] Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı … Sir Dokuz Oğuz İki Ediz çadırlı beyleri milleti … Türk tanrısı

[2] üze kağan olurtum. Olurtukuma ölteçiçe sakınığma Türk begler budun ögirip sebinip torigtamış közi yügerü körti. Bödke özüm olurup bunca ağır törüg tört bulungdakı [ ... ]dim. Üze kök Tengri as[ra yağız yir kılındukda ikin ara kişi oğlı kılınmış].

[2] üzerinde kağan oturdum. Oturduğumda ölecek gibi düşünen Türk beyleri milleti memnun olup sevinip yere dikilmiş gözü yukarı baktı. Bu zamanda kendim oturup bunca ağır töreyi dört taraftaki … dim. Üstte mavi gök altta yağız yer kılındıkta ikisi arasında insan oğlu kılınmış.

[3] Kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kağan İstemi Kağan olurmış. Olurupan Türk budunurig ilin törüsin tuta birmiş iti birmiş. Tört bulurig kop yağı ermiş. Sü sülepen tört bulungdakı budunuğ [kop almış kop baz kılmış]. Başlığığ [yü]kündürmüş tizlig[ig sökürmiş. İlgerü Kadırkan yışka tegi kirü]

[3] İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutu vermiş düzene soku vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş dizliye dik çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar batıda

[4] Temir Kapığka tegi kondurmış. İkin ara idi oksuz Kök Türk iti anca olurur ermiş. Bilge kağan ermiş alp kağan ermiş. Buyrukı bilge ermiş erinç alp ermiş erinç. Begleri yime budunı [yime tüz ermiş. Anı] üçün ilig anca tutmış erinç. İlig tutup törü[gitmiş. Ozi anca kergek bolmış].

[4] Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Gök Türkü düzene sokarak öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş cesur kağan imiş. Buyruku bilgili imiş tabiî Cesur imiş tabiî. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabiî. İÜ tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece vefat etmiş.

[5] Yoğçı sığıtçı örigre kün toğsıkdakı Bökli çöl[l]üg il Tabğaç Tüpüt Apar Purum Kırkız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı bunca budun kelipen sığtamış yoğlamış. Antağ külüg kağan er[miş. Anda kisre inişi kağan bolmış eri]nç. Oğlıtı kağan bolmış erinç. Anda [kisre inişi eçisin teg]

[5] Yasçı ağlayıcı doğuda gün doğusundan Bökli Çöllü halk Çin Tibet Avar Bizans Kırgız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı bunca millet gelip ağlamış yas tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kağan olmuş tabiî oğulları kağan olmuş tabiî. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi

[6] kılınmaduk erinç oğlı karigın teg kılınmaduk erinç. Biligsiz kağan olurmış erinç yablak kağan olurmış erinç. Buyrukı yime biligsiz ermiş erinç yablak ermiş erinç. Begleri budunı tüzsüz üçün Tabğaç budun tebliğin kürlügin [üçün armakçısjın üçün inili [eçili kiriğşürtükin üçün begli budunluğ]

[6] kılınmamış olacak oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabiî kötü imiş tabiî. Beyleri milleti ahenksiz olduğu için aldatıcı olduğu için Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için bey ve milleti

[7] yorigşurtukın üçün Türk budun illedük ilin ıçğınu ıdmış kağanladuk kağanın yitürü ıdmış. Tabğaç budunka beglik un oğlın kul kıltı isilik kız oğhn kürig kıldı. Türk begler Türk atın ıtı. Tab[ğaçğı] begler Tabğaç at[ın tutupan Tabğaç kağanka körmiş. Elig yıl]

[7] karşılıklı çekiştirttiği için Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış kağan yaptığı kağanını kaybedi vermiş. Çin milletine beylik erkek evlâdını kul kıldı hanımlık kız evlâdını cariye kıldı. Türk beyler Türk adını bıraktı. Çinli beyler Çin adını tutarak Çin kağamna itaat etmiş. Elli yıl

[8] işig küçüg birmiş. İlgerü kün toğsık[k]a Bökli kağanka tegi süleyü birmiş. Kurığaru Temir Kapığka süleyü birmiş. Tabğaç kağanka ilin törüsin alı birmiş. Türk kara kamağ budun anca timiş: İllig budun [ertim ilim amtı kanı kimke ilig kazğanur men tir ermiş].

[8] işi gücü vermiş. Doğuda gün doğusunda Bökli kağana kadar ordu sevk edi vermiş. Batıda Demir Kapıya ordu sevk edi vermiş. Çin kağanına ilini töresini alı vermiş.Türk halk kitlesi şöyle demiş: İlli millet idim ilim şimdi hani kime ili kazanıyorum der imiş.

[9] Kağanlığ budun ertim kağanım kanı. Ne kağanka işig küçüg birür men tir ermiş. Anca tip Tabğaç kağanka yağı bolmış. Yağı bolup itimi yaratunu umaduk yana içikmiş. Bunca işig küçüg birtükgerü sakınmatı Türk budunuğ ölür[eyin uruğsır]atayın tir ermiş. Yokadu barır ermiş. Üze

[9] Kağanlı millet idim kağanım hani ne kağana işi gücü veriyorum der imiş. Öyle diyip Çin kağanına düşman olmuş. Düşman olup kendisini tanzim ve tertip edemediğinden yine tâbi olmuş. Bunca işi gücü vermediğini düşünmeden Türk milletini öldüreyim kökünü kurutayım der imiş. Yok olmaya gidiyormuş. Yukarıda

[10] Türk Tengrisi ıduk yiri subı anca itmiş erinç. Türk budun yok bolmazun tiyin budun bolçun tiyin karigım İltiriş kağanığ ögüm İlbilge Katunuğ tengri töpüsinde tutup yügerü kötürti erinç. Karigım kağan yiti yigirmi erin [taşıkmış. Taşra yorıyur tiyin kü eşidip balıkdakı tağıkmış tağdakı ]

[10] Türk Tanrısı mukaddes yeri suyu öyle tanzim etmiştir. Türk milleti yok olmasın diye millet olsun diye babam İltiriş kağanı annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır. Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış dağdaki

[11] inmiş. Tirilip yitmiş er bolmış. Tengri küç birtük üçün karigım kağan süsi böri teg ermiş yağısı koriy teg ermiş. İlgerü kurığaru sülep tirmiş kubratmış. Kamağı yiti yüz er bolmış. Yiti yüz er bolup [ilsiremiş kağansıramış budunuğ kürigedmiş kuladmış budu]nuğ Tü[rk tö]rüsin [ıçğınmış]

[11] inmiş. Toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı kuvvet verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya batıya asker sevk edip toplamış yığmış. Hepsi yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş kağansızlaşmış milleti cariye olmuş kul olmuş milleti Türk töresini bırakmış

[12] budunuğ eçüm apam törüsinçe yaratmış boşğurmış. Tölis Tarduş budunuğ anda itmiş. Yabğuğ şadığ anda birmiş. Biriye Tabğaç budun yağı ermiş. Yırıya Baz Kağan Tokuz Oğuz budun yağı ermiş. Kı[rkız Kurıkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı kop yağı ermiş. Ka]rigım [kağan bunca ..kırk artukı]

[12] milleti ecdadımın töresince yaratmış yetiştirmiş. Tölis Tarduş milletini orda tanzim etmiş. Yabguyu şadı orda vermiş. Güneyde Çin milleti düşman imiş. Kuzeyde Baz Kağan Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. KırgızKurıkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı hep düşman imiş. Babam kağan °unca…. kırk

[13] yiti yolı sülemiş yigirmi sürîgüş sürigüşmiş. Tengri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş kağanlığığ kağansıratmış yağığ baz kılmış tizligig sökürmiş başlığığ yükündürmiş. Karigım kağan [anca ilig törüg kazğanıp uça barmış]. Karigım [kağanka] baş[lay]u Baz Kağanığ balbal [tikmiş. Karigım]

[13] yedi defa ordu sevk etmiş yirmi savaş yapmış. Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizletmiş kağanlıyı kağansızlatmış. düşmanı tâbi kılmış dizliye diz çöktürmüş başlıya baş eğdirmiş. Babam kağan öylece ili töreyi kazanıpuçup gitmiş. Babam kağan için ilkin Baz Kağanı balbal olarak dikmiş. Babam

[14] kağan uçdukda özüm sekiz yaşda kaltım. Ol törüde üze eçim kağan olurtı. Olurupan Türk budunuğ yiçe itdi yiçe igit[t]i. Çığariyığ bay kıldı azığ öküş kıldı. Eçim kağan olurtuk[d]a özüm tigin erk[ ... ]iy[... ] Tengri [yarlıkaduk üçün]

[14] kağan uçtuğunda kendim sekiz yaşında kaldım. O töre üzerine amcam kağan oturdu. Oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı azı çok kıldı. Amcam kağan oturduğunda kendim prens … Tanrı buyurduğu için

[15] tört yigirmi yaşımka Tarduş budun üze şad olur-tum. Eçim kağan birle ilgerü Yaşıl ögüz Şanturig ya-zıka tegi süledimiz. Kurığaru Temir Kapığka tegi sü-ledimiz. Kögmen aşa Kırkız yiririge tegi s[üledimiz. Kamağı biş] otuz sü[ledimiz. üç yigirmi sürigüşdü-müz. İlligig ilsiretdimiz. kağanlığığ kağansıratdımız Tizligig]

[15] on dört yaşımda Tarduş milleti üzerine şad oturdum. Amcam kağan ile doğuda Yeşil Nehire Şantung ovasına kadar ordu sevk ettik. Batıda Demir Kapıya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik.Yekun olarak yirmi beş defa ordu sevk ettik on üç defa savaştık illiyi ilsizleştirdik kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliye

[16] sökürtümüz başlığığ yükündürtümüz. Türgiş kağan Türk[üm] budunum erti. Bilmedükin üçün bizirige yarigıldukın yazındukın üçün kağanı ölti buyrukı begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti. Eç[ümiz apamız tutmış yir sub idi]siz kalmazun [tiyin Az budunuğ itip yaratıp... Bars Beg]

[16] diz çöktürdük başlıya baş eğdirdik. Türgiş kağanı Türküm milletim idi. Bilmediği için bize karşı yanlış hareket ettiği ihanet ettiği için kağanı öldü buyruku beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadımızın tutmuş olduğu yer su sahipsiz kalmasın diye Az milletini tanzim ve tertip edip … Bars bey

[17] erti. kağan atığ bunda biz birtimiz. Sirigilim kunçuyuğ birtimiz. Özi yazındı kağanı ölti budunı kürfg kul boldı. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az Kırkız budunug i[tip] yaratıp keltimiz. Sürigüşdümüz. [ ... ilin yana birtimiz. İlgerü] Kadır-kan y[ışığ aşa] b[udunu]ğ anca [kondurtumuz anca itdimiz. Kurığaru]

[17] idi. Kağan adını burda biz verdik Kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi ihanet etti kağanı öldü milleti cariye kul oldu. Kögmenin yeri suyu sahipsiz kalmasın diye Az Kırgız milletini tanzim ve tertip edip geldik. Savaştık … ilini geri verdik. Doğuda Kadırkan ormanını aşarak milleti öyle kondurduk öyle düzene soktuk. Batıda

[18] Kerigü Tarbanka tegi Türk budunuğ anca kondur tumuz anca itdimiz. Ol ödke kul kulluğ kürig kürig- lüg bolmış erti. İnişi eçisin bilmez erti oğlı karfgın bilmez erti. Anca kazğanmış anca itmiş ilim[iz törümüz erti. Türk Oğuz begleri bud]un eşid: Üze Tengri basma[sar asra] yir telinmeser

[18] Kengü Tarbana kadar Türk milletini öyle kondurduk öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi oğlu babasını bilmezdi. Öyle kazanılmış öyle düzene sokulmuş ilimiz töremiz vardı. Türk Oğuz beyleri milleti işit: Üstte gök basmasa altta yer delinmese

[19] Türk budun ilirîgin törürigün kim artatı udaçı [ert]i? Türk budun ertin ökün! Küregürigün üçün igidmiş kağanırîga ermiş [barmış edgü] i liriğe kentü yangıldığ yablak kigürtüg. Yaraklığ kandın kelip yariya iltdi? Sürigüglüg kandın [kelipen] süre [iltdi? Iduk Ötüken yı]ş budun bardığ. İlgerü [barığma] bardığ. Kurığaru

[19] Türk milleti ilini töreni kim bozabilecekti? Türk milleti vaz geç pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı beslemiş olan kağanına hür ve müstakil iyi i^ne karşı kendin hata ettin kötü hâle soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes Ötüken ormanının milleti gittin! Doğuya giden gittin! Batıya

[20] barığma bardığ. Barduk yirde edgüg ol erinç: [Ka-nı]rig ögüzçe yügürti. Sürigüküg tağça yatdı. Beglik un oğlırigın kul kıldığ. [İsilik kız oğlurigın] kürig kıldığ. Ol bilmedükügün üçün yablakırigın üçün eçim kağan uça bardı. Başlayu Kırkız kağanfığ balbal tikdim]. Türk budun atı küsi yok bolmazun tiyin karigım kağanığ

[20] giden gittin! Gittiğin yerde hayrın şu olmalı: Kanın nehir gibi koştu. Kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdını kul kıldın. Hanımlık kız evlâdını cariye kıldın. O bilmemenden dolayı kötülüğün yüzünden amcam kağan uçup gitti. Önce Kırgız kağanını balbal olarak diktim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye babam kağanı

[21] ögiim katunuğ kötürügme Tengri il birig[me tejrîgri Türk budun atı küsi yok bolmazun tiyin özümün ol Tengri kağan olurt[dı erinç. Nerig] yılsığ budunda üze olurmadım. İçre aşsız taşra tonsuz yabız yablak budunda [üze olurtum]. [İnim Kül Ti]gin iki şad inim Kül Tigin [birle] sözleşdimiz.[Karigımız]

[21] annem hatunu yükselten Tanrı il veren Tanrı Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye kendimi o Tanrı kağan oturttu tabiî. Varlıklı zengin millet üzerine oturmadım. İçte aşsız dışta elbisesiz; düşkün perişan millet üzerine oturdum. Küçük kardeşim Kül Tigin iki şad küçük kardeşim Kül Tigin ile konuştuk. Babamızın

[22] eçimiz kazğanmış budun atı küsi yok bo[lmaz]un tiyin Türk budun üçün tün udımadım. Küntüz olurmadım. İnim [Kül Tigin birle iki şad] birle ölü yitü kazğandım. Anca kazğanıp biriki budunuğ ot sub kılmadım. Men [özüm kağan olurtukuma] yir sayu barmış bu [dun y adağın yalırigın?] ölü yitü [yana]

[22] amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak çıplak olarak öle yite geri

[23] kelti. Budunuğ igideyin tiyin yırığaru Oğuz budun tapa ilgerü Kıtariy Tatabı [bu]dun tapa birigerü Tabğaç tapa iki yigir[mi süledim ...] sürigüşdüm. Anda kisre Tengri yarlıkaduk üçün kutum ülügüm bar üçün ölteçi budunuğ [tirgür]ü igit[t]im. Yalırig budunuğ tonluğ kıldım. Çığariy bud[unuğ] bay ki [İdim].

[23] geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim … savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için devletim kısmetim var olduğu için ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.

[24] Az budunuğ öküş kıldım. Iğar illigde ı[ğar] kağanlığda yig kıldım. Tört bulurigdakı budunuğ kop baz kıldım yağışız kıldım. Kop manga körti. Yiti yigirmi yaşıma Tarigut tapa süledim. Tarigut budunuğ bozdum. Oğlın yo[tuz]ın yılkısın barımın anda altım. Sekiz yegirmi yaşıma Altı Ç[ub Soğdak]

[24] Az milleti çok kıldım. Değerli illiden değerli kağanhdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep ^bi kıldım düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. On yedi yaşımda Tanguta doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu karısını at sürüsünü servetini orda aldım. On sekiz yaşımda A1tı Çub Soğdaka

Güney-doğu Yüzü

[1] … Kök] Örigüg yoğuru sii yorıp tünli künli yiti ödüşke subsuz keçdim. Çorakka tegip yulığçı [eri]g k[... ]s Keçinke tegi [ ... ]

[1] … Gök Öngü çiğneyerek ordu yürüyüp gece ve gündüz yedi zamanda susuzu geçtim. Çorağa ulaşıp yağmacı askeri … Keçine kadar …



--------------------------------------------------------------------------------


Güney Yüzü

[1] [ ... Tab]ğaç atlığ süsi bir tümen artukı yiti birig süg ilki kün ölürtüm. Yadağ süsin ikinti kün kop [ölür]tüm. Bi [... ]aşıp bard[ ... ]

[1] … Çin süvarisini on yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. Piyadesini ikinci gün hep öldürdüm. Bi … aşıp vard …

[2] [... y]oh süledim. Otuz artukı sekiz yaşıma kışın Kıtariy tapa süledim. [ .... Otuz artukı tokuz yaşı]ma yazın Tatabı tapa sü[ledim ... ]

[2] defa ordu sevk ettim. Otuz sekiz yaşımda kışın Kıtaya doğru ordu sevk ettim … Otuz dokuz yaşımda ilk baharda Tatabıya doğru ordu sevk ettim….

[3] [ ... ] men [ ...] ölürtüm. Oğlın yotuz[ın yı]lkısın barımın [ ... ]ra ko[ ... ]

[3] ben… öldürdüm. Oğlunu karısını at sürüsünü servetini …

[4] bud[un ... yo]tuzın yok kı[ldım ... ]

[4] millet… karısını yok kıldım….

[5] yor[... ]

[5] …

[6] süng[üşdüm? ... ]

[6] savaştım. …

[7] [bir]tim. Alp erin ölürüp [bal]bal kılu birtim. Elig yaşıma Tatabı budun Kıtariy da ad[rıltı ... ]lker tağka [ ... ]

[7] verdim. Kahraman erini öldürüp balbal kılı verdim. Elli yaşımda Tatabı milleti Kıtaydan ayrıldı. - lker dağına …

[8] Ku sengün başadu tört tümen sü kelti. Törigkes tağda tegip tokıdım. Üç tümen süg [ölürtü]m. B[ir tümen? .... ] rser [ ... ]öktüm. Tatabı [ ... ]

[8] Ku general kumandasında kırk bin asker geldi. Töngkes dağında hücum edip vurdum. Otuz bin askeri öldürdüm. On bin … ise … öktüm. Tatabı

[9] ö[lü]rti. Uluğ oğlum ağrıp yok bolca Kuğ Serigü-nüg balbal tike birtim. Men tokuz yigirmi yıl şad olurtum to[kuz yigir]mi yıl [kağan olu]rtum il tutdum. Otuz artukı bir [... ]

[9] öldürdü. Büyük oğlum hastalanıp yok olunca ku’yu’ generali balbal olarak diki verdim. Ben on dokuz yıl şad olarak oturdum on dokuz yıl kağan olarak oturdum il tuttum. Otuz bir …

[10] Türküme budunuma [y]igin anca kazğanu birtim. Bunca kazğanıp [karigım kağan ı]t yıl onunç ay altı otuzka uça bardı. Lağzın yıl bişinç ay yiti otuzka yoğ ertürtüm. Bukağ tutuk [... ]

[10] Türküm için milletim için iyisini öylece kazanı verdim. Bu kadar kazanıp babam kağan köpek yılı onuncu ay yirmi altıda uçup gitti. Domuz yılı beşinci ay yirmi yedide yas töreni yaptırdım. Bukağ vali …

[11] karigı Lisün Tay serigün başad[u] biş yüz eren kelti. Kokuluk ö[... ] altun kümüş kergeksiz kelürti. Yoğ yıparığ kelürüp tike birti. Çından ığaç kelürüp öz yar[ ... ]

[11] babası Lisün Tay generalin başkanlığında beş yüz yiğit geldi. Kokuluk …. altın gümüş fazla fazla getirdi. Yas töreni kokusunu getirip diki verdi. Sandal ağacı getirip öz …

[12] bunca budun saçın kulkakın [ ... b]ıçdı. Edgü özlük atın kara kişin kök teyerigin sansız kelürüp kop kotı.

[12] Bunca millet saçını kulağını … kesti. İyi binek atını kara samurunu mavi sincabını sayısız getirip hep bıraktı.

[13] Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge [Kağan s]abım: Karigım Türk Bilge Kağan olurtukında Türk amtı begler kisre Tarduş begler Kül Çor başlayu ulayu şadpıt begler örigre Tölis begler Apa Tarka[n]

[13] Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı oturduğunda şimdiki Türk beyleri sonra Tarduş beyleri; Kül Çor başta olarak arkasından şadpıt beyleri; önde Tölis beyleri; Apa Tarkan

[14] başlayu ulayu şad[pıt] begler bu [ ... ] Taman Tarkan Toriyukuk Boyla Bağa Tarkan ulayu buyruk [ ... ] iç buyruk Sebig Kül İrkin başlayu ulayu buyruk bunca amtı begler karigım kağanka ertirigü

[14] başta olarak arkasından şadpıt beyleri; bu … Taman Tarkan Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan ve °uyruk … iç buyruk; Sebig Kül İrkin başta olarak arkasından buyruk; bunca şimdiki beyler babam kağana fevkalâde

[15] ertirigü ti umuğ i[tdi? ... T] ürk beglerin budunın ertingü ti umuğ itdi ögd[i ... karigım] kağan [... ] Ça ağar taşığ yoğun iğ Türk begler budun i[ ... ]W-Özüme bunca [...].

[15] fevkalâde çok iltica etti … Türk beylerini milletini fevkalâde çok yüceltti övdü … babam kağan … ağır taşı kalın ağacı Türk beyleri milleti • • Kendime bunca …



--------------------------------------------------------------------------------


Kuzey Yüzü

[1] Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge Kağan bödke olurtum. Sabimin tüketi eşid. Ulayu ini yigünüm oğlanım biriki oğuşum [budunum biriye şadpıt begler yırıya tarkat buyruk begler Otuz Tatar ... Tokuz Oğuz begleri budunı bu sabımm edgüti eşid katığdı tırigla: İlgerü kün]

[1] Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim oğlum bütün soyum milletim güneydeki şadpıt beyleri kuzeydeki tarkat buyruk beyleri Otuz Tatar … Dokuz Oğuz beyleri milleti! Bu sözümü iyice işit adamakıllı dinle: Doğuda gün

[2] toğsıkınga birigerü kün ortusırigaru kurığaru kün batsıkıriga yınğaru tün ortusırigaru anda içreki budun kop manga körür. [Bunca budun kop itdim]. Ol amtı ariyığ yok. Türk Kağan Ötüken [yış olursar il]te [burig] yok. İlg[erü Şa]nturig [yazıka tegi süledim taluyka kiçig tegmedim. Birigerü Tokuz]

[2] doğusuna güneyde gün ortasına batıda gün batısına kuzeyde gece ortasına kadar onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur. Doğuda Şantung ovasına kadar ordu sevk ettim denize ulaşmama az kaldı. Güneyde Dokuz

[3] Ersinke tegi süledim Tüpütke kiçig tegmedim. Kurığaru yinçü ögüz keçe Temir Kapığka tegi süledim. Yınğaru Yir Bayırku yiririge tegi sü[ledim]. Bunca yirke tegi yorıtdı[m. Öt]üken [yış]da yig i[di ermiş. İl [tutsık yir Ö]tük[en] yış ermiş. [Bu yirde olurup Tabğaç budun] birle tüz[ültüm. Al]tun kümüş işgi[ti]

[3] Ersine kadar ordu sevk ettim Tibete ulaşmama az kaldı. Batıda İnci nehrini geçerek Demir Kapıya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayırku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Otüken ormanından iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Otüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ile anlaştım. Altını gümüşü ipeği

[4] kutay burfgsuz anca birür. Tabğaç budun sabi süçig ağısı yımşak ermiş. Süçig sabin yımşak ağın arıp ırak [budunuğ anca] yağutır ermiş. [Yağuru] kondfukda] kisre ariyığ biligin anda ö[yür ermi]Ş-Edgü bil[ge] kişig edgü alp kişig yo[rıtmaz] ermiş-Bir kişi yarigıls[ar oğuşı budunı biş]ükirige tegi kıfdmaz]

[4] ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp konduktan sonra kötü Şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine milletine akrabasına kadar barındırmaz

[5] ermiş. Süçig sabırîga yımşak ağısırîga arturup öküş Türk budun öltüg. Türk budun ölsikirig. Biriye [Çoğa]y yış Tögültün yazı [konayjın [User] Türk budun ölsikig. Anda ariyığ kişi anca boş[ğurur] ermiş: Irak erser yablak ağı birür yağuk erser edgü ağı birür tip anca boşğurur ermiş. Bi[lig]

[5] imiş. Tatlı sözüne yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok Türk milleti öldün; Türk milleti öleceksin! Güneyde Çogay ormanına Tögültün ovasına konayım dersen Türk milleti öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi

[6] bilmez kişi ol sabığ alıp yağuru banp öküş kişi öltüg. Ol yir[ger]ü barsar Türk [budun] ölteçi sen. Ötüken [yir olurup arkış] tirkiş ısar nerig b[uriguğ yok. Ötüken y]ış olursar benggü [il tuta olurtaçjı sen. Türk budun tokurkak sen. Açsar tosık Ömez sen bir todsar açsık ömez sen. Andağırigın üçün igidmiş ka[ğanıngın]

[6] bilmez kişi o sözü alıp yakına varıp çok insan öldün! O yere doğru gidersen Türk milleti öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan kafile gönderirsen hiç bir sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. Türk milleti tokluğun kıymetini bilmezsin. Acıksan tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için beslemiş olan kağanının

[7] sabin almatın yir sayu bardığ. Kop anda alkındığ arıl[tığ]. Anda [ka]lm[ışı] yir [sa]yu kop toru ö[lü yony]ur ertig. Tengri yar[lıkadukın üçün özüm] kutum bar üçün ka[ğan olurtu]m. Kağan olurup yok çığarfy budunuğ kop kubratdım. Çığariy budunuğ bay kıldım. Az budunuğ öküş kıldım. [Azu bu]

[7] sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun yok edildin. Orda geri kalanınla her yere zayıflayarak ölerek yürüyordun. Tanrı buyurduğu için kendim devletli olduğum için kağan oturdum. Kağan oturup açfakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu

[8] sabımda igid bar ğu? Türk begler budun bunı eşidirig. Türk budunfuğ tirip i]l tutsıkırigın bunda urtum. Yangılıp ölsikirigin yime bu[nda urtu]m-Nerîg n[erîg sab[ım erse]r benggü taşka urtum. Arigar lcörü bilirig. Türk amtı budun begler bödke körügme [begler gü yarfgıldaçı siz]. [Karigım]

[8] sözümde yalan var mı? Türk beyleri milleti bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki Türk milleti beyleri bu zamanda itaat ^en beyler olarak mı yanılacaksınız? Baba.

[9] kağan eçim kağan olurtukında tört bulurfgdakı budunuğ nence itm[iş ... J. Tengri yarlıkaduk [üçün ö]züm olurtukuma [tört bulurîgdakı] budunuğ itdim yaratdım i[... ] kıldım. [ ... TJürgiş kağanka kızım[ın ... ] ertingü [uluğ] törün alı birtim. Tür[giş kağan]

[9] kağan amcam kağan oturduğunda dört taraftaki nıilleti nasıl düzene sokmuş … Tanrı buyurduğu için kendim oturduğumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim … kıldım. … Türgiş kağanına kızımı… fevkalâde büyük törenle alı verdim. Türgiş kağanının

[10] kızın ertingü uluğ törün oğlıma alı birtim. [ ...ertingü u]luğ [törün alı] birtim ya[ ... ]t ertü[rtü]m [... başlığ]ığ yükündürtüm tizligig sökürtüm. Üze Tengri asra yir yarlıkaduk üç [ün .. ]

[10] kızını fevkalâde büyük törenle oğşluma alı verdim … fevkalâde büyük törenle alı verdim … yaptırdım … başlıya baş eğdirdim dizliye dik çöktürdüm. Üstte Tanrı altta yer bahşettiği için.

[11] közün körmedük kulkakın eşidmedük budunumun ilgerü kün to[ğsıkıriga?] birigerü [ ... ] ka kurığaru [ ... sanğ altunı]n ürürig kümüşin kırğağlığ kutayın kinlig işg[itis]in özlük atın adğırın kara k[işin]

[11] gözle görülmeyen kulakla işitilmeyen milletimi doğuda gün doğusuna güneyde … batıda … Sarı altınını beyaz gümüşünü kenarlı ipeğini ipekli kumaşını binek atını aygırını kara samurunu

[12] kök teyerigin Türküme budunuma kazğanu birtim iti birtim. [... ]n burigsuz kıltım. Üz[e terig]ri erklig [ ... ]ümen oğ[ ... ]n [ ... begle]rig budun [ ...]

[12] mavi sincabını Türküme milletime kazanı verdim tanzim edi verdim … kedersiz kıldım. Üstte Tanrı kudretli… Türk beylerini milletini

[13] [ ... ] igidirig emgetmerig tolğatmarîg. [ ... ] m Türk begler Türk budunum [... ] at [ ... ]rtim [ ••• ] ka ta[ ... ] g [... ür] [ ... ] kazğanıp yarig[ ... ]i bu [... ]a bu kağanırigda bu beglerig[ de ... su]burigd[a adrılmasar?] Tü[rk budun]

[13] … besleyin zahmet çektirmeyin incitmeyin! ••â–* benim Türk beylerim Türk milletim… kazanıp ••• bu … bu kağanından bu beylerinden … suyundan ayrılmazsan Türk milleti

[14] özürig edgü körteçi sen ebirige [ki]rteçi sen burigsuz boldaçı s[en ... anda] kisre [Tabğaç kağand]a bedizçig kop k[elürtüm. Mening s]abımın sımadı içreki bedizçig ıtı. Arigar adınçığ bark yaratıd[d]ım. İçin taşın adınçığ bediz [urturtum. Taş tokıttım. Köngülteki sabimin urturtum ... ]

[14] kendin iyilik göreceksin evine gireceksin dertsiz olacaksın. … Ondan sonra Çin kağanından resimciyi hep getirttim. Benim sözümü kırmadı maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaşka türbe yaptırdım. İçine dışına bambaşka resim vurdurdum. Taş yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum …

[15] On Ok oğlıriga tatıriga tegi bum körü bilirfg. Beıfggü taş [tokıtdım ... ] tokıtdım bitid[d]im. [ ...] ol taş barkın [... ]

[15] On Ok oğluna yabancına kadar bunu görüp bilin! Ebedî taş yontturdum … yontturdum yazdırdım. … O taş türbesini …



--------------------------------------------------------------------------------


Batı Yüzü

[1] [ ... ] üze [... ]

[1] … üstte …

[2] Bilge Kağan u[çdı?]

[2] Bilge Kağan uçtu.

[3] yay bolsar üze t[erigri]

[3] Yaz olsa üstte gök

[4] köbürgesi öterce anç[a takı?]

[4] davulu gürler gibi öylece ve

[5] tağda sığun ötser [anca?]

[5] dağda yabani geyik gürlese öylece

[6] sakınur1 men. Karigım ka[ğan]

[6] mateme gark oluyorum. Babam kağanın

[7] taşın özüm kağan [... ]

[7] taşım kendim kağan

[8] [ ... ]

[8] …

[9] [ ... ]

[9] …



--------------------------------------------------------------------------------


Güney-batı Yüzü

[1] [ ... Bilge] Kağan b[itigin] Yol[l]uğ Tigin bitidim. Bunca barkığ bedizig uzuğ [... k]ağan atisi Yol[l]uğ Tigin men ay artukı tört kün [olu]rup bitidim bedizetim. Yağ[ ... ].

[1] Bilge Kağan kitabesini Yollug Tigin yazdım. Bunca türbeyi resimi sanatı … kağanın yeğeni i ollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdım Mimledim



__________________________________________________ _______________
(Tonyukuk Âbidesi)




(Birinci Taş)
Batı yüzü

[1] Bilge Tonyukuk ben özüm Tabğaç ilirige kılındım. Türk budun Tabğaçka körür erti.
[1] Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde kılındım. Türk milleti Çine tâbi idi.

[2] Türk Budun kanın bulmayın Tabğaçda adrıldı kanlandı. Kanın kodup Tabğaçka yana içikdi. Terigri anca timiş erinç: Kan birtim
[2] Türk milleti hanını bulmayıp Cinden ayrıldı hanlandı. Hanını bırakıp Çine tekrar teslim oldu. Tanrı şöyle demiştir: Han verdim

[3] kanırigın kodup içikdirîg. İçikdük üçün Terigri ölütmiş erinç. Türk budun ölti alkındı yok boldı. Türk Sir budun yirinte
[3] hanını bırakıp teslim oldun. Teslim olduğun için Tanrı öldürmüştür. Türk milleti öldü mahvoldu yok oldu. Türk Sir milletinin yerinde

[4] bod kalmadı. Ida taşda kalmışı kubranıp yiti yüz boldı. İki ülügi atlığ erti bir ülügi yadağ erti. Yiti yüz kişig
[4] boy kalmadı.Ormanda taşta kalmış olanı toplanıp yedi yüz oldu. İki kısmı atlı idi bir kısmı yaya idi. Yedi yüz kişiyi

[5] uduzuğma uluğı şad erti. Yağ[ğ]ıl tidi. Yağmışı ben ertim. Bilge Tonyukuk. Kağan mu kılayın1 tidim. Sakındım. Toruk bukalı semiz bukah arkada
[5] sevk eden büyükleri şad idi. Katıl dedi. Katılanı ben idim. Bilge Tonyukuk. Kağan mı alayım dedim. Düşündüm. Zayıf boğa ve semiz boğa arkada

[6] börigser1 semiz buka torak buka tiyin bilmez ermiş tiyin anca sakındım. Anda kisre teıfgri bilig birtük üçün özüm ök kağan kıldım.2 Bilge Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan
[6] tekme atsa; semiz boğa zayıf boğa olduğu bilinmezmiş derler diyip öyle düşündüm. Ondan sonra Tanrı bilgi vermediği için kendim bizzat kağan kıldım. Bilge Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan

[7] birle İltiriş Kağan boluyın biriye Tabğaçığ örîgre Kıtariyığ yırıya Oğuzuğ öküş Ök ölürti. Bilgesi çabışı ben ök ertim. Çoğay kuzin Kara Kumuğ olurur ertimiz.
[7] ile beraber İltiriş Kağan olunca güneyde Çini doğuda Kıtayı kuzeyde Oğuzu pek çok öldürdü. Bilicisi yardımcısı bizzat bendim. Çogayın kuzey yamaçları ile Kara Kumda oturuyorduk.




--------------------------------------------------------------------------------

Güney yüzü



[1] Kiyik yiyü tabışğan yiyü olurur ertimiz. Budun boğuzı tok erti. Yağımız tegre ocuk teg erti biz isig ertimiz. Anca olurur erkli Oğuzdındın körüg kelti.
[1] Geyik yiyerek tavşan yiyerek oturuyorduk. Milletin boğazı tok idi. Düşmanımız etrafta ocak gibi idi biz ateş idik. Öylece oturur iken Oğuzdan casus geldi.

[2] Körüg sabi antağ: Tokuz Oğuz budun üze kağan olurtı tir. Tabğaçğaru Kum serigünüg ıdmış. Kıtariyğaru Torigra Esimig ıdmış. Sab anca ıdmış: Azkıriya Türk [budun?]
[2] Casusun sözü şöyle: Dokuz Oğuz milletinin üzerine kağan oturdu der. Çine doğru Ku’yu generali göndermiş. Kıtaya doğru Tongra Esimi göndermiş sözü şöyle göndermiş: Azıcık Türk milleü

[3] yonyur ermiş kağanı alp ermiş ayğuçısı bilge ermiş ol iki kişi bar erser sini Tabğaçığ ölürteçi tir men örigre Kıtariyığ ölürteçi tir men bini Oğuzuğ
[3] vuruyormuş; kağanı cesur imiş; müşaviri bilici “niş; o iki kişi var olursa seni Çini öldürecek derim; doğuda Kıtayı öldürecek derim; beni Oğuzu

[4] ölürteçi ök tir men Tabğaç biridin yan teg Kıtariy örigdin yan teg ben yırıdınta yan tegeyin Türk Sir budun yirinte idi yorımazun usar idi yok kılalım3
[4] da öldürecek derim; Çin güney taraftan hücum et; ben kuzey taraftan hücum edeyim; Türk Sir illeti yerinde hiç yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.

[5] tir men. 01 sabığ eşidip tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi. Anda ötrü kağanıma ötüntüm. Anca ötüntüm: Tabğaç Oğuz Kıtariy bu üçegü kabış[s]ar
[5] O sözü işitip gece uyuyacağım gelmedi gündüz oturacağım gelmedi. Ondan sonra kağanıma arz ettim. Şöyle arz ettim: Çin Oğuz Kıtay bu üçü birleşirse

[6] kaltaçı biz. Öz içi taşın tutmış teg biz. Yuyka erkli tupulğalı ucuz ermiş yinçge erklig üzgeli ucuz. Yuyka kalın bolsar tupulğuluk alp ermiş Yinçge
[6] kala kalacağız. Kendi içi dıştan tutulmuş gibiyiz. Yufka olanın delinmesi kolay imiş ince olanı kırmak kolay. Yufka kalın olsa delinmesi zor imiş. İnce

[7] yoğun bolsar üzgülük alp ermiş. Örigre Kıtariy-da biriye Tabğaçda kurıya kundınta yırıya Oğuzda iki üç birig sümüz kelteçimiz bar mu ne? Anca ötündüm.
[7] yoğun olsa kırmak zor imiş. Doğuda Kıtaydan güneyde Cinden batıda batılılardan kuzeyde Oğuzdan iki üç bin askerimiz geleceğimiz var mı acaba? Böyle arz ettim.

[8] Kağanım [ben] özüm Bilge Tonyukuk ötüntük ötünçümün eşidü birti. Köriglürigçe uduz tidi. Kök Örigüg yoğuru Ötüken yışğaru uduztum. İrigek kölükün Toğlada Oğuz kelti.
[8] Kağanım benim kendimin Bilge Tonyukukun arz ettiği maruzatımı işiti verdi. Gönlünce sevk et didi.Kök Öngü çiğneyerek Ötüken ormanına doğru sevk ettim. İnek yük hayvanı ile Toglada

[9] [Süsi üç birig] ermiş. Biz iki birig ertimiz. Sürigüşdümüz. Terigri yarlıkadı yariydımız. Ögüzke tüşdi. Yariyduk yolta yime ölti kök. Anda ötrü Oğuz kopun kelti.
[9] Oğuz geldi. Askeri üç bin imiş. Biz iki bin idik. Savaştık. Tanrı lütfetti dağıttık. Nehire düştü. Dağıttığımız yolda yine öldü hep. Ondan sonra °ğuz tamamiyle geldi.

[10] Türk budunuğ Ötüken yirke ben özüm bilge Tonyukuk Ötüken yirig konmış tiyin eşidip biriyeki budun kurıyakı yırıyakı öriğreki budun kelti.
[10] Türk milletini Ötüken yerine ben kendim Bilge Tonyukuk Ötüken yerine konmuş diye işitip ‘üneydeki millet batıdaki kuzeydeki doğudaki miI1et geldi.


--------------------------------------------------------------------------------

Doğu Yüzü

[1] İki birig ertimiz. [İki] süm[üz b]oldı. Türk budun k[ılınğa]lı Türk kağan olurğalı Şantung balık[k]a taluy ögüzke tegmiş yok ermiş. Kağanıma ötünüp sü iltdim.
[1] İki bin idik. İki ordumuz oldu. Türk milleti kılmalı Türk kağanı oturalı Şantug şehrine denize ulaşmış olan yok imiş. Kağanıma arz edip ordu gönderdim.

[2] Şantung balıkka taluy ögüzke tegürtim. Üç otuz balık sıdı. Usın bunda ıtu yurtda yatu kalur erti. Tabğaç kağan yağımız erti. On Ok kağanı yağımız erti.
[2] Şantung şehrine denize ulaştırdım. Yirmi üç şehir zaptetti. Uykusunu burda terk edip yurtta yatıp kalırdı. Çin kağanı düşmanımız idi. On Ok kağanı düşmanımız idi.

[3] Artjukı Kırkız] küç[lüg kağan yağımız] boldı. Ol üç kağan ögleşip Altun Yış üze kabışalım timiş. Anca ögleşmiş: Örigre Türk kağanğaru sülelim timiş. Arigaru sülemeser kaçan [n]erîg erser ol bizni
[3] Fazla olarak Kırgızın kuvvetli kağanı düşmanımız oldu. O üç kağan akıl akıla verip Altun ormanı üstünde buluşalım demiş. Şöyle akıl akıla vermişler: Doğuda Türk kağanına karşı ordu sevk edelim. Ona karşı ordu sevk etmezsek ne zaman bir şey olsa o bizi

[4] [kağanı alp ermiş] ayğuçısı bilge ermiş kaçan [n]erig erser ölürteçi kök. Üçegün kabışıp sülelim idi yok kılalım1 timiş. Türgiş kağan anca timiş: Bening budunum anda erür timiş.
[4] kağanı kahraman imiş müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa öldürecektir. Her üçümüz buluşup ordu sevk edelim tamamiyle yok edelim demiş. Türgiş kağanı şöyle demiş: Benim milletim ordadır demiş.

[5] [Türk budunı yime] bulğanç [o] [timi]ş Oğuzı yime tarkınç ol timiş. Ol sabin eşidip tün yime udısıkım kelmez erti kün yime olursıkım kelmez erti. Anda sakındıma.
[5] Türk milleti yine karışıklık içindedir demiş. Oğuzu yine sıkıntıdadır demiş. Bu sözü işitip gece yine uyuyacağım gelmiyordu gündüz yine oturacağım gelmiyordu. O zaman düşündüm t”]

[6] [İlk Kırkızk]a sü[les]er [yig er]miş tidim-Kögmen yolı bir ermiş. Tumış tiyin eşidip bu yolun yorısar yaramaçı tidim. Yirçi tiledim. Çölgi Az en bultum.
[6] İlk olarak Kırgıza ordu sevk etsek iyi olur tedim. Kögmenin yolu bir imiş. Kapanmış diye P«p bu yol ile yürürsek uygun olmayacak dedim. Kılavuz aradım. Çöllü Az kavminden bir er buldum.

[7] Eşit[t]im: Az yir y[olı?] Anı b[irle ... er]miş bir at orukı ermiş anın barmış. Arigar aytıp bir atlığ barmış tiyin ol yolun yorısar unç tidim. Sakındım. Kağanıma
[7] İşittim: Az ülkesinin yolu Anı boyunca … imiş bir at yolu imiş onunla gitmiş. Ona söyleyip bir atlı gitmiş diye o yolla yürürsek mümkün olacak dedim. Düşündüm kağanıma

Kuzey Yüzü

[1] ötündüm. Sü yorıtdım. At altın tidim. Ak Ter-mil keçe oğurkalatdım. At üze birtüre kanğ sökdiim. Yukaru at yete yadağın ığaç tutunu ağturdum. Örigreki er
[1] Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan aşağı dedim. Ak Termili geçip sırtlattım. At üzerine bindirip karı söktüm. Yukarıya atı yedeğe alarak yaya olarak ağaca tutunarak çıkarttım: Öndeki er

[2] yoğuru [ıdıp] ı bar baş aşdımız. Yubulu inti-miz. On tünke yantaki tuğ ebirü bardımız. Yirçi yir yarigılıp boğuzlandı. Burigadıp kağan yelü kör timiş.
[2] çigneyi verip ağaç olan tepeyi aştık. Yuvarlanarak indik. On gecede dağdaki engeli dolanıp gittik. Kılavuz yeri şaşırıp boğazlandı. Bunalıp kağan dört nala koşturu ver demiş.

[3] Anı subk[a] bard[ımız]. Ol sub kodı bardımız. Aşanğalı tüşürtümüz. Atığ ika bayur ertimiz. Kün yime tün yime yelü bardımız. Kırkızığ uka bas-dımız.
[3] Anı suyuna vardık. O sudan aşağıya gittik. Yemek yemek için attan indirdik. Atı ağaca bağlıyorduk. Gündüz de gece de dört nala koşturup gittik. Kırgızı uykuda bastık.

[4] [Usın] sürigügün açdımız. Kanı süsi tirilmiş-Süngüşdümüz sançdımız. Kanın ölürtümüz. Ka-ğanka Kırkız budunı içikdi yükünti. Yariydımız Kögmen yışığ ebirü keltimiz.
[4] Uykusunu mızrak ile açtık. Hanı ordusu toplanmış. Savaştık mızrakladık. Hanını öldürdük bağana Kırgız kavmi teslim oldu baş eğdi. Geri döndük Kögmen ormanını dolanıp geldik.

[5] Kırkızda yandımız. Türgiş kağanda körüg kelti. Sabi anteg: Örigdin kağanğaru sü yorılım timiş; yorımasar bizni kağanı alp ermiş ayğuçısı bilge ermiş kaçan [n]erig erser
[5] Kırgızdan döndük. Türgiş kağanından casus 8eldi. Sözü şöyle: Doğuda kağana karşı ordu yürütelim demiş. Yürütmezsek bizi kağanı kahraman lmiŞ müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa

[6] bizni ölürteçi kök timiş. Türgiş kağanı taşıkmış tidi. On Ok budunı kalışız taşıkmış tir. Tabğaç süsi bar ermiş. 01 sabığ eşidip kağanım ben ebgerü tüşeyin tidi.
[6] bizi öldürecektir demiş. Türgiş kağanı dışarı çıkmış dedi. On Ok milleti eksiksiz dışarı çıkmış der. Çin ordusu var imiş. O sözü işitip kağanım ben eve ineyim dedi.

[7] Katun yok bolmış erti. Anı yoğlatayın tidi. Sii barırfg tidi Altun yışda olururig tidi. Sü başı İnel Kağan Tarduş şad barzun tidi. Bilge Tonyukukka barfga aydı.
[7] Hatun yok olmuştu. Ona yas töreni yaptırayım dedi. Ordu gidin dedi. Altun ormanında oturun dedi. Ordu başı İnel Kağan Tarduş şadı gitsin dedi. Bilge Tonyukuka bana şöyle dedi:

[8] Bu siig ilt tidi. Kıyınığ körîglürigçe ay Ben sarîga ne ayayın tidi. Kelir erser kür ökülür kelmez erser tılığ sabığ alı olur tidi. Altun yışda olurtumuz.
[8] Bu orduyu sevk et dedi. Cezayı gönlünce söyle. Ben sana ne söyleyeyim dedi. Gelirse hile toparlanır gelmezse haberciyi sözü alarak otur dedi. Altun ormanında oturduk.

[9] Üç körüg kişi kelti Sabi bir: Kağan sü taşıkdı On Ok süsi kalışız taşıkdı tir. Yarış yazıda tirilelim timiş. 01 sabığ eşidip kağanğaru ol sabığ itim. Kanda yan sabığ yana
[9] Üç casus geldi. Sözü bir: Kağan ordu çıkardı On Ok ordusu eksiksiz dışarı çıktı der Yarış ovasında toplanalım demiş. O sözü işitip kağana o sözü ilettim. Han tarafından söz dönüp

[10] kelti. Olururig tiyin timiş. Yelme karğu edgüti urğıl basıtma timiş. Bög[ü] Kağan barigaru anca yıdmış. Apa tarkanğaru içre sab ıdmış: Bilge Tonyukuk ariyığ ol üz ol arigılur.
[10] geldi. Oturun diye söylemiş. Keşif kolunu nöbet işini çok iyi tertip et baskın yaptırma demiş. Bögü Kağan bana böyle haber göndermiş. Apa Tarkana gizli haber göndermiş: Bilge Tonyukuk kötüdür kindardır şaşırır.

[11] Sü yorılım tideçi unamarîg. Ol sabığ eşidip süyorıtdım. Altun yışığ yolsuzun aşdımız. Irtiş ögüzüg keçigsizin keçdimiz. Tün katdımız. Bolçuka tarig öntürü tegdimiz.
[11] Orduyu yürütelim diyecek kabul etmeyin. O sözü işitip orduyu yürüttüm. Altun ormanını yol almaksızın aştık. İrtiş nehrini geçit olmaksızın geçtik. Geceyi gündüze kattık. Bolçuya şafak sökerken ulaştık.




--------------------------------------------------------------------------------

(İkinci Taş)
Batı yüzü

[1] Tılığ keliirti. Sabi antağ: Yarış yazıda on tümen sü tirilti tir. Ol sabığ eşidip begler kop[un]
[1] Haberci getirdiler. Sözü şöyle: Yarış ovasında yüz bin asker toplandı der. O sözü işitip beyler bütün

[2] yanalım anğ ubutı yig tidi. Ben anca tir men ben Bilge Tonyukuk: Altun yışığ aşa keltimiz. İrtiş ögüzüg
[2] dönelim temiz edepli olmak iyidir dedi. Ben şöyle derim ben Bilge Tonyukuk: Altun ormanını aşarak geldik. İrtiş nehrini

[3] keçe keltimiz. Kelmişi alp tidi tuymadı. Tengri Umay ıduk yir sub basa birti erinç. Neke tezer biz?
[3] geçerek geldik. Geleni cesur dedi duymadı. Tanrı Umay İlahe mukaddes yer su üzerine çökü verdi her hâlde. Niye kaçıyoruz?

[4] Öküş tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basmalım? Tegelim tidim. Tegdimiz yulıdımız. İkinti kün
[4] Çok diye niye korkuyoruz? Az diye ne kendimizi hor görelim? Hücum edelim dedim. Hücum ettik yağma ettik. İkinci gün

[5] örtçe kızıp kelti. Sürigüşdümüz. Bizinte iki uçı sırîgarça artuk erti. Terigri yarlıkaduk üçün öküş tiyin
[5] ateş gibi kızıp geldi. Savaştık. Bizden iki ucu yarısı kadar fazla idi. Tanrı lütfettiği için çok diye

[6] korkmadımız süngüşdümüz. Tarduş sadra udi yariydımız. Kağanın tutdumuz. Yabğusın şadın
[6] korkmadık savaştık. Tarduş şadına kadar kovalayıp dağıttık. Kağanını tuttuk. Yabgusunu Şadını

[7] anda ölürti. Eligçe er tutdumuz. Ol ok tün budunun sayu itimiz. Ol sabığ eşidip On Ok begleri budunı kop
[7] orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O aynı gece halkına haber gönderdik. O sözü işitip On Ok beyleri milleti hep

[8] kelti yükünti. Keligme beglerin budunın itip yığıp azca budun tezmiş erti On Ok süsin sületdim.
[8] geldi baş eğdi. Gelen beylerini milletini tanzim edip yığıp az mikdarda millet kaçmıştı. On °k ordusunu sevk ettim.


[9] Biz yime süledimiz. Anı ert[t]imiz. Yinçü ögüzüg keçe Tinsi Oğlı aytığma bengilig Ek tağığ ertü[rtüm].
[9] Biz de Ordu sevk ettik. Anıyı geçtik. İnci nehrini geçerek Tinsi Oğlu denilen mukaddes Ek dağını aşırdım.




--------------------------------------------------------------------------------

Güney Yüzü

[1] Temir Kapığka tegi irtimiz. Anda yandurtu-muz. İnel Kağanka [ariyıp ... t saka?] Tezik Tokar [s... in ... ]
[1] Demir kapıya kadar eriştik. Ordan döndürdük. İnel Kağana korkup … Tezik Tokar …

[2] anda beriiki Suk başlığ Soğdak budun kop kelti yükünti [ ... ]. Türk budun Temir Kapığka Tinsi Oğlı
[2] ondan berideki Suk başlı Soğdak milleti hep geldi baş eğdi … Türk milletinin Demir Kapıya Tinsi Oğlu

[3] Tinsi Oğlı aytığma tağka tegmiş idi yok ermiş. Ol yirte ben bilge Tonyukuk tegürtük üçün
[3] Tinsi Oğlu denilen dağa ulaştığı hiç yokmuş. O yere ben Bilge Tonyukuk ulaştırdığım için

[4] sanğ altun ürürig kümüş kız kuduz eğri tebi ağı bungsuz kelürti. İltiriş Kağan bilgesin üçün
[4] sarı altın beyaz gümüş kız kadın eğri deve mal zahmetsizce getirdi. İltiriş Kağan bilici olduğu için

[5] alpın üçü Tabğaçka yiti yigirmi süngüşdi Kıtariyka yiti sürigüşdi Oğuzka biş sürîğüşdi. Anda ayğuçı[sı]
[5] cesur olduğu için Çine karşı on yedi defa savaştı Kıtaya karşı yedi defa savaştı Oğuza karşı beş defa savaştı. Onlarda müşaviri

[6] yime ben ök ertim yağıçısı yime ben ök ertim. İltiriş Kağanka Türk Bögü Kağanka Türk Bilge Kağanka.
[6] yine bizzat ben idim kumandanı yine bizzat ben idim. İltiriş Kağana Türk Bögü Kağanına Türk Bilge Kağanına




--------------------------------------------------------------------------------

Doğu Yüzü

[1] Kapğan kağan [yiti] otuz yaşka [ ... anda .-erti]. Kapğan Kağan olurtı. Tün udımatı
[1] Kapğan Kağan yirmi yedi yaşında … orda … • kapğan Kağan oturdu. Gece uyumadı

[2] küntüz olurmatı. Kızıl kanım töküti kara terimyügiirti işig küçüg birtim ök. Uzun yelmeg yime itim ok.
[2] gündüz oturmadı. Kızıl kanımı döktürerek kara terimi koşturarak işi gücü verdim hep. Uzun keşif kolunu yine gönderdim hep.

[3] Arkuy karğuğ ulğartdım ok. Yanığma yağığ ke-lürir ertim. Kağanımın sü iltdimiz. Terigri yarlıkazu
[3] Siperi nöbet yerini büyüttüm hep. Geri dönen düşmanı getirirdim. Kağanımla ordu gönderdim. Tanrı korusun

[4] bu Türk budun ara yaraklığ yağığ yeltürme-dim tögünlüg atığ yügürtmedim. İltiriş Kağan kazğanmasar
[4] bu Türk milleti arasında silâhlı düşmanı koşturmadım damgalı atı koşturmadım. İltiriş Kağan kazanmasa

[5] udu ben özüm kazğanmasar il yime budun yime yok erteçi erti. Kazğantukın üçün udu özüm kazğantukum üçün
[5] ve ben kendim kazanmasam il de millet de yok olacaktı. Kazandığı için ve kendim kazandığım için

[6] il yime il boldı budun yime budun boldı. Özüm karı boldum uluğ boldum. Nerig yirdeki kağanlığ budunka
[6] il de il oldu millet de millet oldu. Kendim ihtiyar oldum kocaldım. Her hangi bir yerdeki kağanlı millete

[7] büntegi bar erser ne burigı bar erteçi ermiş.
[7] böylesi var olsa ne sıkıntısı mevcut olacakmış? Türk Bilge Kağanı ilinde

[8] Türk Bilge Kağan ilirige bititdim. Ben Bilge Tonyukuk.
[8] yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.
<!--[if !supportLineBreakNewLine]-->



--------------------------------------------------------------------------------


Kuzey Yüzü


[1] İltiriş Kağan kazğanmasar yok erti erser ben özüm Bilge Tonyukuk kazğanmasar ben yok ertim erser
[1] İltiriş Kağan kazanmasa yok olsa idi ben kendim Bilge Tonyukuk kazanmasam ben yok olsa idim



[2] Kapğan Kağan Türk Sir budun yirinte bod yime budun yime kişi yime idi yok erteçi erti.
[2] Kapğan Kağanın Türk Sir milletinin yerinde boy da millet de insan da hep yok olacaktı.

[3] İltiriş Kağan Bilge Tonyukuk kazğanduk üçün Kapğan Kağan Türk sir budun yorıdukı bu.
[3] İltiriş Kağan Bilge Tonyukuk kazandığı için ^aPgan Kağanın Türk Sir milletinin yürüdüğü bu [4] Türk Bilge Kağan Türk Sir budunuğ Oğuz budunuğ igidü olurur.
[4] Türk Bilge Kağanı Türk Sir milletini Oğuz aletini besleyip oturuyor.
Alıntı ile Cevapla

Okunmamış 27 Temmuz 2015, 10:47   #3
Durumu:
Çevrimdışı
ForumSevgisi - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
none
Üyelik tarihi: 14 Temmuz 2015
Mesajlar: 8.944
Konular: 8563
Beğenilen: 0
Beğendiği: 0
www.forumsevgisi.com
Standart Yanıt: Orhun Kitabeleri - Türkçe Çevirisi

(Bilge Kağan Âbidesi)




Doğu yüzü

[1] Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge Kağan sabim: Karigım Türk Bilge [Kağan ... ]ti Sir Tokuz Oğuz İki Ediz kerekülüg begleri budunı [ ... Tü]rk teng[ri ... ]

[1] Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı … Sir Dokuz Oğuz İki Ediz çadırlı beyleri milleti … Türk tanrısı

[2] üze kağan olurtum. Olurtukuma ölteçiçe sakınığma Türk begler budun ögirip sebinip torigtamış közi yügerü körti. Bödke özüm olurup bunca ağır törüg tört bulungdakı [ ... ]dim. Üze kök Tengri as[ra yağız yir kılındukda ikin ara kişi oğlı kılınmış].

[2] üzerinde kağan oturdum. Oturduğumda ölecek gibi düşünen Türk beyleri milleti memnun olup sevinip yere dikilmiş gözü yukarı baktı. Bu zamanda kendim oturup bunca ağır töreyi dört taraftaki … dim. Üstte mavi gök altta yağız yer kılındıkta ikisi arasında insan oğlu kılınmış.

[3] Kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kağan İstemi Kağan olurmış. Olurupan Türk budunurig ilin törüsin tuta birmiş iti birmiş. Tört bulurig kop yağı ermiş. Sü sülepen tört bulungdakı budunuğ [kop almış kop baz kılmış]. Başlığığ [yü]kündürmüş tizlig[ig sökürmiş. İlgerü Kadırkan yışka tegi kirü]

[3] İnsan oğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutu vermiş düzene soku vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş dizliye dik çöktürmüş. Doğuda Kadırkan ormanına kadar batıda

[4] Temir Kapığka tegi kondurmış. İkin ara idi oksuz Kök Türk iti anca olurur ermiş. Bilge kağan ermiş alp kağan ermiş. Buyrukı bilge ermiş erinç alp ermiş erinç. Begleri yime budunı [yime tüz ermiş. Anı] üçün ilig anca tutmış erinç. İlig tutup törü[gitmiş. Ozi anca kergek bolmış].

[4] Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Gök Türkü düzene sokarak öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş cesur kağan imiş. Buyruku bilgili imiş tabiî Cesur imiş tabiî. Beyleri de milleti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabiî. İÜ tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece vefat etmiş.

[5] Yoğçı sığıtçı örigre kün toğsıkdakı Bökli çöl[l]üg il Tabğaç Tüpüt Apar Purum Kırkız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı bunca budun kelipen sığtamış yoğlamış. Antağ külüg kağan er[miş. Anda kisre inişi kağan bolmış eri]nç. Oğlıtı kağan bolmış erinç. Anda [kisre inişi eçisin teg]

[5] Yasçı ağlayıcı doğuda gün doğusundan Bökli Çöllü halk Çin Tibet Avar Bizans Kırgız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı bunca millet gelip ağlamış yas tutmuş. Öyle ünlü kağan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kağan olmuş tabiî oğulları kağan olmuş tabiî. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi

[6] kılınmaduk erinç oğlı karigın teg kılınmaduk erinç. Biligsiz kağan olurmış erinç yablak kağan olurmış erinç. Buyrukı yime biligsiz ermiş erinç yablak ermiş erinç. Begleri budunı tüzsüz üçün Tabğaç budun tebliğin kürlügin [üçün armakçısjın üçün inili [eçili kiriğşürtükin üçün begli budunluğ]

[6] kılınmamış olacak oğlu babası gibi kılınmamış olacak. Bilgisiz kağan oturmuştur kötü kağan oturmuştur. Buyruku da bilgisizmiş tabiî kötü imiş tabiî. Beyleri milleti ahenksiz olduğu için aldatıcı olduğu için Çin milleti hilekâr ve sahtekâr olduğu için küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için bey ve milleti

[7] yorigşurtukın üçün Türk budun illedük ilin ıçğınu ıdmış kağanladuk kağanın yitürü ıdmış. Tabğaç budunka beglik un oğlın kul kıltı isilik kız oğhn kürig kıldı. Türk begler Türk atın ıtı. Tab[ğaçğı] begler Tabğaç at[ın tutupan Tabğaç kağanka körmiş. Elig yıl]

[7] karşılıklı çekiştirttiği için Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış kağan yaptığı kağanını kaybedi vermiş. Çin milletine beylik erkek evlâdını kul kıldı hanımlık kız evlâdını cariye kıldı. Türk beyler Türk adını bıraktı. Çinli beyler Çin adını tutarak Çin kağamna itaat etmiş. Elli yıl

[8] işig küçüg birmiş. İlgerü kün toğsık[k]a Bökli kağanka tegi süleyü birmiş. Kurığaru Temir Kapığka süleyü birmiş. Tabğaç kağanka ilin törüsin alı birmiş. Türk kara kamağ budun anca timiş: İllig budun [ertim ilim amtı kanı kimke ilig kazğanur men tir ermiş].

[8] işi gücü vermiş. Doğuda gün doğusunda Bökli kağana kadar ordu sevk edi vermiş. Batıda Demir Kapıya ordu sevk edi vermiş. Çin kağanına ilini töresini alı vermiş.Türk halk kitlesi şöyle demiş: İlli millet idim ilim şimdi hani kime ili kazanıyorum der imiş.

[9] Kağanlığ budun ertim kağanım kanı. Ne kağanka işig küçüg birür men tir ermiş. Anca tip Tabğaç kağanka yağı bolmış. Yağı bolup itimi yaratunu umaduk yana içikmiş. Bunca işig küçüg birtükgerü sakınmatı Türk budunuğ ölür[eyin uruğsır]atayın tir ermiş. Yokadu barır ermiş. Üze

[9] Kağanlı millet idim kağanım hani ne kağana işi gücü veriyorum der imiş. Öyle diyip Çin kağanına düşman olmuş. Düşman olup kendisini tanzim ve tertip edemediğinden yine tâbi olmuş. Bunca işi gücü vermediğini düşünmeden Türk milletini öldüreyim kökünü kurutayım der imiş. Yok olmaya gidiyormuş. Yukarıda

[10] Türk Tengrisi ıduk yiri subı anca itmiş erinç. Türk budun yok bolmazun tiyin budun bolçun tiyin karigım İltiriş kağanığ ögüm İlbilge Katunuğ tengri töpüsinde tutup yügerü kötürti erinç. Karigım kağan yiti yigirmi erin [taşıkmış. Taşra yorıyur tiyin kü eşidip balıkdakı tağıkmış tağdakı ]

[10] Türk Tanrısı mukaddes yeri suyu öyle tanzim etmiştir. Türk milleti yok olmasın diye millet olsun diye babam İltiriş kağanı annem İlbilge Hatunu göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır. Babam kağan on yedi erle dışarı çıkmış. Dışarı yürüyor diye ses işitip şehirdeki dağa çıkmış dağdaki

[11] inmiş. Tirilip yitmiş er bolmış. Tengri küç birtük üçün karigım kağan süsi böri teg ermiş yağısı koriy teg ermiş. İlgerü kurığaru sülep tirmiş kubratmış. Kamağı yiti yüz er bolmış. Yiti yüz er bolup [ilsiremiş kağansıramış budunuğ kürigedmiş kuladmış budu]nuğ Tü[rk tö]rüsin [ıçğınmış]

[11] inmiş. Toplanıp yetmiş er olmuş. Tanrı kuvvet verdiği için babam kağanın askeri kurt gibi imiş düşmanı koyun gibi imiş. Doğuya batıya asker sevk edip toplamış yığmış. Hepsi yedi yüz er olmuş. Yedi yüz er olup ilsizleşmiş kağansızlaşmış milleti cariye olmuş kul olmuş milleti Türk töresini bırakmış

[12] budunuğ eçüm apam törüsinçe yaratmış boşğurmış. Tölis Tarduş budunuğ anda itmiş. Yabğuğ şadığ anda birmiş. Biriye Tabğaç budun yağı ermiş. Yırıya Baz Kağan Tokuz Oğuz budun yağı ermiş. Kı[rkız Kurıkan Otuz Tatar Kıtariy Tatabı kop yağı ermiş. Ka]rigım [kağan bunca ..kırk artukı]

[12] milleti ecdadımın töresince yaratmış yetiştirmiş. Tölis Tarduş milletini orda tanzim etmiş. Yabguyu şadı orda vermiş. Güneyde Çin milleti düşman imiş. Kuzeyde Baz Kağan Dokuz Oğuz kavmi düşman imiş. KırgızKurıkan Otuz Tatar Kıtay Tatabı hep düşman imiş. Babam kağan °unca…. kırk

[13] yiti yolı sülemiş yigirmi sürîgüş sürigüşmiş. Tengri yarlıkaduk üçün illigig ilsiretmiş kağanlığığ kağansıratmış yağığ baz kılmış tizligig sökürmiş başlığığ yükündürmiş. Karigım kağan [anca ilig törüg kazğanıp uça barmış]. Karigım [kağanka] baş[lay]u Baz Kağanığ balbal [tikmiş. Karigım]

[13] yedi defa ordu sevk etmiş yirmi savaş yapmış. Tanrı lütfettiği için illiyi ilsizletmiş kağanlıyı kağansızlatmış. düşmanı tâbi kılmış dizliye diz çöktürmüş başlıya baş eğdirmiş. Babam kağan öylece ili töreyi kazanıpuçup gitmiş. Babam kağan için ilkin Baz Kağanı balbal olarak dikmiş. Babam

[14] kağan uçdukda özüm sekiz yaşda kaltım. Ol törüde üze eçim kağan olurtı. Olurupan Türk budunuğ yiçe itdi yiçe igit[t]i. Çığariyığ bay kıldı azığ öküş kıldı. Eçim kağan olurtuk[d]a özüm tigin erk[ ... ]iy[... ] Tengri [yarlıkaduk üçün]

[14] kağan uçtuğunda kendim sekiz yaşında kaldım. O töre üzerine amcam kağan oturdu. Oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti tekrar besledi. Fakiri zengin kıldı azı çok kıldı. Amcam kağan oturduğunda kendim prens … Tanrı buyurduğu için

[15] tört yigirmi yaşımka Tarduş budun üze şad olur-tum. Eçim kağan birle ilgerü Yaşıl ögüz Şanturig ya-zıka tegi süledimiz. Kurığaru Temir Kapığka tegi sü-ledimiz. Kögmen aşa Kırkız yiririge tegi s[üledimiz. Kamağı biş] otuz sü[ledimiz. üç yigirmi sürigüşdü-müz. İlligig ilsiretdimiz. kağanlığığ kağansıratdımız Tizligig]

[15] on dört yaşımda Tarduş milleti üzerine şad oturdum. Amcam kağan ile doğuda Yeşil Nehire Şantung ovasına kadar ordu sevk ettik. Batıda Demir Kapıya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni aşarak Kırgız ülkesine kadar ordu sevk ettik.Yekun olarak yirmi beş defa ordu sevk ettik on üç defa savaştık illiyi ilsizleştirdik kağanlıyı kağansızlaştırdık. Dizliye

[16] sökürtümüz başlığığ yükündürtümüz. Türgiş kağan Türk[üm] budunum erti. Bilmedükin üçün bizirige yarigıldukın yazındukın üçün kağanı ölti buyrukı begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti. Eç[ümiz apamız tutmış yir sub idi]siz kalmazun [tiyin Az budunuğ itip yaratıp... Bars Beg]

[16] diz çöktürdük başlıya baş eğdirdik. Türgiş kağanı Türküm milletim idi. Bilmediği için bize karşı yanlış hareket ettiği ihanet ettiği için kağanı öldü buyruku beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadımızın tutmuş olduğu yer su sahipsiz kalmasın diye Az milletini tanzim ve tertip edip … Bars bey

[17] erti. kağan atığ bunda biz birtimiz. Sirigilim kunçuyuğ birtimiz. Özi yazındı kağanı ölti budunı kürfg kul boldı. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az Kırkız budunug i[tip] yaratıp keltimiz. Sürigüşdümüz. [ ... ilin yana birtimiz. İlgerü] Kadır-kan y[ışığ aşa] b[udunu]ğ anca [kondurtumuz anca itdimiz. Kurığaru]

[17] idi. Kağan adını burda biz verdik Kız kardeşim prensesi verdik. Kendisi ihanet etti kağanı öldü milleti cariye kul oldu. Kögmenin yeri suyu sahipsiz kalmasın diye Az Kırgız milletini tanzim ve tertip edip geldik. Savaştık … ilini geri verdik. Doğuda Kadırkan ormanını aşarak milleti öyle kondurduk öyle düzene soktuk. Batıda

[18] Kerigü Tarbanka tegi Türk budunuğ anca kondur tumuz anca itdimiz. Ol ödke kul kulluğ kürig kürig- lüg bolmış erti. İnişi eçisin bilmez erti oğlı karfgın bilmez erti. Anca kazğanmış anca itmiş ilim[iz törümüz erti. Türk Oğuz begleri bud]un eşid: Üze Tengri basma[sar asra] yir telinmeser

[18] Kengü Tarbana kadar Türk milletini öyle kondurduk öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu cariye cariyeli olmuştu. Küçük kardeş büyük kardeşini bilmezdi oğlu babasını bilmezdi. Öyle kazanılmış öyle düzene sokulmuş ilimiz töremiz vardı. Türk Oğuz beyleri milleti işit: Üstte gök basmasa altta yer delinmese

[19] Türk budun ilirîgin törürigün kim artatı udaçı [ert]i? Türk budun ertin ökün! Küregürigün üçün igidmiş kağanırîga ermiş [barmış edgü] i liriğe kentü yangıldığ yablak kigürtüg. Yaraklığ kandın kelip yariya iltdi? Sürigüglüg kandın [kelipen] süre [iltdi? Iduk Ötüken yı]ş budun bardığ. İlgerü [barığma] bardığ. Kurığaru

[19] Türk milleti ilini töreni kim bozabilecekti? Türk milleti vaz geç pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı beslemiş olan kağanına hür ve müstakil iyi i^ne karşı kendin hata ettin kötü hâle soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes Ötüken ormanının milleti gittin! Doğuya giden gittin! Batıya

[20] barığma bardığ. Barduk yirde edgüg ol erinç: [Ka-nı]rig ögüzçe yügürti. Sürigüküg tağça yatdı. Beglik un oğlırigın kul kıldığ. [İsilik kız oğlurigın] kürig kıldığ. Ol bilmedükügün üçün yablakırigın üçün eçim kağan uça bardı. Başlayu Kırkız kağanfığ balbal tikdim]. Türk budun atı küsi yok bolmazun tiyin karigım kağanığ

[20] giden gittin! Gittiğin yerde hayrın şu olmalı: Kanın nehir gibi koştu. Kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdını kul kıldın. Hanımlık kız evlâdını cariye kıldın. O bilmemenden dolayı kötülüğün yüzünden amcam kağan uçup gitti. Önce Kırgız kağanını balbal olarak diktim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye babam kağanı

[21] ögiim katunuğ kötürügme Tengri il birig[me tejrîgri Türk budun atı küsi yok bolmazun tiyin özümün ol Tengri kağan olurt[dı erinç. Nerig] yılsığ budunda üze olurmadım. İçre aşsız taşra tonsuz yabız yablak budunda [üze olurtum]. [İnim Kül Ti]gin iki şad inim Kül Tigin [birle] sözleşdimiz.[Karigımız]

[21] annem hatunu yükselten Tanrı il veren Tanrı Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye kendimi o Tanrı kağan oturttu tabiî. Varlıklı zengin millet üzerine oturmadım. İçte aşsız dışta elbisesiz; düşkün perişan millet üzerine oturdum. Küçük kardeşim Kül Tigin iki şad küçük kardeşim Kül Tigin ile konuştuk. Babamızın

[22] eçimiz kazğanmış budun atı küsi yok bo[lmaz]un tiyin Türk budun üçün tün udımadım. Küntüz olurmadım. İnim [Kül Tigin birle iki şad] birle ölü yitü kazğandım. Anca kazğanıp biriki budunuğ ot sub kılmadım. Men [özüm kağan olurtukuma] yir sayu barmış bu [dun y adağın yalırigın?] ölü yitü [yana]

[22] amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumdan her yere gitmiş olan millet yaya olarak çıplak olarak öle yite geri

[23] kelti. Budunuğ igideyin tiyin yırığaru Oğuz budun tapa ilgerü Kıtariy Tatabı [bu]dun tapa birigerü Tabğaç tapa iki yigir[mi süledim ...] sürigüşdüm. Anda kisre Tengri yarlıkaduk üçün kutum ülügüm bar üçün ölteçi budunuğ [tirgür]ü igit[t]im. Yalırig budunuğ tonluğ kıldım. Çığariy bud[unuğ] bay ki [İdim].

[23] geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim … savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için devletim kısmetim var olduğu için ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.

[24] Az budunuğ öküş kıldım. Iğar illigde ı[ğar] kağanlığda yig kıldım. Tört bulurigdakı budunuğ kop baz kıldım yağışız kıldım. Kop manga körti. Yiti yigirmi yaşıma Tarigut tapa süledim. Tarigut budunuğ bozdum. Oğlın yo[tuz]ın yılkısın barımın anda altım. Sekiz yegirmi yaşıma Altı Ç[ub Soğdak]

[24] Az milleti çok kıldım. Değerli illiden değerli kağanhdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep ^bi kıldım düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti. On yedi yaşımda Tanguta doğru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oğlunu karısını at sürüsünü servetini orda aldım. On sekiz yaşımda A1tı Çub Soğdaka

Güney-doğu Yüzü

[1] … Kök] Örigüg yoğuru sii yorıp tünli künli yiti ödüşke subsuz keçdim. Çorakka tegip yulığçı [eri]g k[... ]s Keçinke tegi [ ... ]

[1] … Gök Öngü çiğneyerek ordu yürüyüp gece ve gündüz yedi zamanda susuzu geçtim. Çorağa ulaşıp yağmacı askeri … Keçine kadar …



--------------------------------------------------------------------------------


Güney Yüzü

[1] [ ... Tab]ğaç atlığ süsi bir tümen artukı yiti birig süg ilki kün ölürtüm. Yadağ süsin ikinti kün kop [ölür]tüm. Bi [... ]aşıp bard[ ... ]

[1] … Çin süvarisini on yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. Piyadesini ikinci gün hep öldürdüm. Bi … aşıp vard …

[2] [... y]oh süledim. Otuz artukı sekiz yaşıma kışın Kıtariy tapa süledim. [ .... Otuz artukı tokuz yaşı]ma yazın Tatabı tapa sü[ledim ... ]

[2] defa ordu sevk ettim. Otuz sekiz yaşımda kışın Kıtaya doğru ordu sevk ettim … Otuz dokuz yaşımda ilk baharda Tatabıya doğru ordu sevk ettim….

[3] [ ... ] men [ ...] ölürtüm. Oğlın yotuz[ın yı]lkısın barımın [ ... ]ra ko[ ... ]

[3] ben… öldürdüm. Oğlunu karısını at sürüsünü servetini …

[4] bud[un ... yo]tuzın yok kı[ldım ... ]

[4] millet… karısını yok kıldım….

[5] yor[... ]

[5] …

[6] süng[üşdüm? ... ]

[6] savaştım. …

[7] [bir]tim. Alp erin ölürüp [bal]bal kılu birtim. Elig yaşıma Tatabı budun Kıtariy da ad[rıltı ... ]lker tağka [ ... ]

[7] verdim. Kahraman erini öldürüp balbal kılı verdim. Elli yaşımda Tatabı milleti Kıtaydan ayrıldı. - lker dağına …

[8] Ku sengün başadu tört tümen sü kelti. Törigkes tağda tegip tokıdım. Üç tümen süg [ölürtü]m. B[ir tümen? .... ] rser [ ... ]öktüm. Tatabı [ ... ]

[8] Ku general kumandasında kırk bin asker geldi. Töngkes dağında hücum edip vurdum. Otuz bin askeri öldürdüm. On bin … ise … öktüm. Tatabı

[9] ö[lü]rti. Uluğ oğlum ağrıp yok bolca Kuğ Serigü-nüg balbal tike birtim. Men tokuz yigirmi yıl şad olurtum to[kuz yigir]mi yıl [kağan olu]rtum il tutdum. Otuz artukı bir [... ]

[9] öldürdü. Büyük oğlum hastalanıp yok olunca ku’yu’ generali balbal olarak diki verdim. Ben on dokuz yıl şad olarak oturdum on dokuz yıl kağan olarak oturdum il tuttum. Otuz bir …

[10] Türküme budunuma [y]igin anca kazğanu birtim. Bunca kazğanıp [karigım kağan ı]t yıl onunç ay altı otuzka uça bardı. Lağzın yıl bişinç ay yiti otuzka yoğ ertürtüm. Bukağ tutuk [... ]

[10] Türküm için milletim için iyisini öylece kazanı verdim. Bu kadar kazanıp babam kağan köpek yılı onuncu ay yirmi altıda uçup gitti. Domuz yılı beşinci ay yirmi yedide yas töreni yaptırdım. Bukağ vali …

[11] karigı Lisün Tay serigün başad[u] biş yüz eren kelti. Kokuluk ö[... ] altun kümüş kergeksiz kelürti. Yoğ yıparığ kelürüp tike birti. Çından ığaç kelürüp öz yar[ ... ]

[11] babası Lisün Tay generalin başkanlığında beş yüz yiğit geldi. Kokuluk …. altın gümüş fazla fazla getirdi. Yas töreni kokusunu getirip diki verdi. Sandal ağacı getirip öz …

[12] bunca budun saçın kulkakın [ ... b]ıçdı. Edgü özlük atın kara kişin kök teyerigin sansız kelürüp kop kotı.

[12] Bunca millet saçını kulağını … kesti. İyi binek atını kara samurunu mavi sincabını sayısız getirip hep bıraktı.

[13] Tengri teg Tengri yaratmış Türk Bilge [Kağan s]abım: Karigım Türk Bilge Kağan olurtukında Türk amtı begler kisre Tarduş begler Kül Çor başlayu ulayu şadpıt begler örigre Tölis begler Apa Tarka[n]

[13] Tanrı gibi Tanrı yaratmış Türk Bilge Kağanı sözüm: Babam Türk Bilge Kağanı oturduğunda şimdiki Türk beyleri sonra Tarduş beyleri; Kül Çor başta olarak arkasından şadpıt beyleri; önde Tölis beyleri; Apa Tarkan

[14] başlayu ulayu şad[pıt] begler bu [ ... ] Taman Tarkan Toriyukuk Boyla Bağa Tarkan ulayu buyruk [ ... ] iç buyruk Sebig Kül İrkin başlayu ulayu buyruk bunca amtı begler karigım kağanka ertirigü

[14] başta olarak arkasından şadpıt beyleri; bu … Taman Tarkan Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan ve °uyruk … iç buyruk; Sebig Kül İrkin başta olarak arkasından buyruk; bunca şimdiki beyler babam kağana fevkalâde

[15] ertirigü ti umuğ i[tdi? ... T] ürk beglerin budunın ertingü ti umuğ itdi ögd[i ... karigım] kağan [... ] Ça ağar taşığ yoğun iğ Türk begler budun i[ ... ]W-Özüme bunca [...].

[15] fevkalâde çok iltica etti … Türk beylerini milletini fevkalâde çok yüceltti övdü … babam kağan … ağır taşı kalın ağacı Türk beyleri milleti • • Kendime bunca …



--------------------------------------------------------------------------------


Kuzey Yüzü

[1] Tengri teg tengride bolmış Türk Bilge Kağan bödke olurtum. Sabimin tüketi eşid. Ulayu ini yigünüm oğlanım biriki oğuşum [budunum biriye şadpıt begler yırıya tarkat buyruk begler Otuz Tatar ... Tokuz Oğuz begleri budunı bu sabımm edgüti eşid katığdı tırigla: İlgerü kün]

[1] Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle işit. Bilhassa küçük kardeş yeğenim oğlum bütün soyum milletim güneydeki şadpıt beyleri kuzeydeki tarkat buyruk beyleri Otuz Tatar … Dokuz Oğuz beyleri milleti! Bu sözümü iyice işit adamakıllı dinle: Doğuda gün

[2] toğsıkınga birigerü kün ortusırigaru kurığaru kün batsıkıriga yınğaru tün ortusırigaru anda içreki budun kop manga körür. [Bunca budun kop itdim]. Ol amtı ariyığ yok. Türk Kağan Ötüken [yış olursar il]te [burig] yok. İlg[erü Şa]nturig [yazıka tegi süledim taluyka kiçig tegmedim. Birigerü Tokuz]

[2] doğusuna güneyde gün ortasına batıda gün batısına kuzeyde gece ortasına kadar onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O şimdi kötü değildir. Türk kağanı Ötüken ormanında otursa ilde sıkıntı yoktur. Doğuda Şantung ovasına kadar ordu sevk ettim denize ulaşmama az kaldı. Güneyde Dokuz

[3] Ersinke tegi süledim Tüpütke kiçig tegmedim. Kurığaru yinçü ögüz keçe Temir Kapığka tegi süledim. Yınğaru Yir Bayırku yiririge tegi sü[ledim]. Bunca yirke tegi yorıtdı[m. Öt]üken [yış]da yig i[di ermiş. İl [tutsık yir Ö]tük[en] yış ermiş. [Bu yirde olurup Tabğaç budun] birle tüz[ültüm. Al]tun kümüş işgi[ti]

[3] Ersine kadar ordu sevk ettim Tibete ulaşmama az kaldı. Batıda İnci nehrini geçerek Demir Kapıya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayırku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Otüken ormanından iyisi hiç yokmuş. İl tutacak yer Otüken ormanı imiş. Bu yerde oturup Çin milleti ile anlaştım. Altını gümüşü ipeği

[4] kutay burfgsuz anca birür. Tabğaç budun sabi süçig ağısı yımşak ermiş. Süçig sabin yımşak ağın arıp ırak [budunuğ anca] yağutır ermiş. [Yağuru] kondfukda] kisre ariyığ biligin anda ö[yür ermi]Ş-Edgü bil[ge] kişig edgü alp kişig yo[rıtmaz] ermiş-Bir kişi yarigıls[ar oğuşı budunı biş]ükirige tegi kıfdmaz]

[4] ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatlı ipek kumaşı yumuşak imiş. Tatlı sözle yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış. Yaklaştırıp konduktan sonra kötü Şeyleri o zaman düşünürmüş. İyi bilgili insanı iyi cesur insanı yürütmezmiş. Bir insan yanılsa kabilesine milletine akrabasına kadar barındırmaz

[5] ermiş. Süçig sabırîga yımşak ağısırîga arturup öküş Türk budun öltüg. Türk budun ölsikirig. Biriye [Çoğa]y yış Tögültün yazı [konayjın [User] Türk budun ölsikig. Anda ariyığ kişi anca boş[ğurur] ermiş: Irak erser yablak ağı birür yağuk erser edgü ağı birür tip anca boşğurur ermiş. Bi[lig]

[5] imiş. Tatlı sözüne yumuşak ipek kumaşına aldanıp çok çok Türk milleti öldün; Türk milleti öleceksin! Güneyde Çogay ormanına Tögültün ovasına konayım dersen Türk milleti öleceksin! Orda kötü kişi şöyle öğretiyormuş: Uzak ise kötü mal verir yakın ise iyi mal verir diyip öyle öğretiyormuş. Bilgi

[6] bilmez kişi ol sabığ alıp yağuru banp öküş kişi öltüg. Ol yir[ger]ü barsar Türk [budun] ölteçi sen. Ötüken [yir olurup arkış] tirkiş ısar nerig b[uriguğ yok. Ötüken y]ış olursar benggü [il tuta olurtaçjı sen. Türk budun tokurkak sen. Açsar tosık Ömez sen bir todsar açsık ömez sen. Andağırigın üçün igidmiş ka[ğanıngın]

[6] bilmez kişi o sözü alıp yakına varıp çok insan öldün! O yere doğru gidersen Türk milleti öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan kafile gönderirsen hiç bir sıkıntın yoktur. Ötüken ormanında oturursan ebediyen il tutarak oturacaksın. Türk milleti tokluğun kıymetini bilmezsin. Acıksan tokluk düşünmezsin. Bir doysan açlığı düşünmezsin. Öyle olduğun için beslemiş olan kağanının

[7] sabin almatın yir sayu bardığ. Kop anda alkındığ arıl[tığ]. Anda [ka]lm[ışı] yir [sa]yu kop toru ö[lü yony]ur ertig. Tengri yar[lıkadukın üçün özüm] kutum bar üçün ka[ğan olurtu]m. Kağan olurup yok çığarfy budunuğ kop kubratdım. Çığariy budunuğ bay kıldım. Az budunuğ öküş kıldım. [Azu bu]

[7] sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun yok edildin. Orda geri kalanınla her yere zayıflayarak ölerek yürüyordun. Tanrı buyurduğu için kendim devletli olduğum için kağan oturdum. Kağan oturup açfakir milleti hep toplattım. Fakir milleti zengin kıldım. Az milleti çok kıldım. Yoksa bu

[8] sabımda igid bar ğu? Türk begler budun bunı eşidirig. Türk budunfuğ tirip i]l tutsıkırigın bunda urtum. Yangılıp ölsikirigin yime bu[nda urtu]m-Nerîg n[erîg sab[ım erse]r benggü taşka urtum. Arigar lcörü bilirig. Türk amtı budun begler bödke körügme [begler gü yarfgıldaçı siz]. [Karigım]

[8] sözümde yalan var mı? Türk beyleri milleti bunu işitin! Türk milletini toplayıp il tutacağını burda vurdum. Yanılıp öleceğini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî taşa vurdum. Ona bakarak bilin. Şimdiki Türk milleti beyleri bu zamanda itaat ^en beyler olarak mı yanılacaksınız? Baba.

[9] kağan eçim kağan olurtukında tört bulurfgdakı budunuğ nence itm[iş ... J. Tengri yarlıkaduk [üçün ö]züm olurtukuma [tört bulurîgdakı] budunuğ itdim yaratdım i[... ] kıldım. [ ... TJürgiş kağanka kızım[ın ... ] ertingü [uluğ] törün alı birtim. Tür[giş kağan]

[9] kağan amcam kağan oturduğunda dört taraftaki nıilleti nasıl düzene sokmuş … Tanrı buyurduğu için kendim oturduğumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim … kıldım. … Türgiş kağanına kızımı… fevkalâde büyük törenle alı verdim. Türgiş kağanının

[10] kızın ertingü uluğ törün oğlıma alı birtim. [ ...ertingü u]luğ [törün alı] birtim ya[ ... ]t ertü[rtü]m [... başlığ]ığ yükündürtüm tizligig sökürtüm. Üze Tengri asra yir yarlıkaduk üç [ün .. ]

[10] kızını fevkalâde büyük törenle oğşluma alı verdim … fevkalâde büyük törenle alı verdim … yaptırdım … başlıya baş eğdirdim dizliye dik çöktürdüm. Üstte Tanrı altta yer bahşettiği için.

[11] közün körmedük kulkakın eşidmedük budunumun ilgerü kün to[ğsıkıriga?] birigerü [ ... ] ka kurığaru [ ... sanğ altunı]n ürürig kümüşin kırğağlığ kutayın kinlig işg[itis]in özlük atın adğırın kara k[işin]

[11] gözle görülmeyen kulakla işitilmeyen milletimi doğuda gün doğusuna güneyde … batıda … Sarı altınını beyaz gümüşünü kenarlı ipeğini ipekli kumaşını binek atını aygırını kara samurunu

[12] kök teyerigin Türküme budunuma kazğanu birtim iti birtim. [... ]n burigsuz kıltım. Üz[e terig]ri erklig [ ... ]ümen oğ[ ... ]n [ ... begle]rig budun [ ...]

[12] mavi sincabını Türküme milletime kazanı verdim tanzim edi verdim … kedersiz kıldım. Üstte Tanrı kudretli… Türk beylerini milletini

[13] [ ... ] igidirig emgetmerig tolğatmarîg. [ ... ] m Türk begler Türk budunum [... ] at [ ... ]rtim [ ••• ] ka ta[ ... ] g [... ür] [ ... ] kazğanıp yarig[ ... ]i bu [... ]a bu kağanırigda bu beglerig[ de ... su]burigd[a adrılmasar?] Tü[rk budun]

[13] … besleyin zahmet çektirmeyin incitmeyin! ••■ benim Türk beylerim Türk milletim… kazanıp ••• bu … bu kağanından bu beylerinden … suyundan ayrılmazsan Türk milleti

[14] özürig edgü körteçi sen ebirige [ki]rteçi sen burigsuz boldaçı s[en ... anda] kisre [Tabğaç kağand]a bedizçig kop k[elürtüm. Mening s]abımın sımadı içreki bedizçig ıtı. Arigar adınçığ bark yaratıd[d]ım. İçin taşın adınçığ bediz [urturtum. Taş tokıttım. Köngülteki sabimin urturtum ... ]

[14] kendin iyilik göreceksin evine gireceksin dertsiz olacaksın. … Ondan sonra Çin kağanından resimciyi hep getirttim. Benim sözümü kırmadı maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaşka türbe yaptırdım. İçine dışına bambaşka resim vurdurdum. Taş yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum …

[15] On Ok oğlıriga tatıriga tegi bum körü bilirfg. Beıfggü taş [tokıtdım ... ] tokıtdım bitid[d]im. [ ...] ol taş barkın [... ]

[15] On Ok oğluna yabancına kadar bunu görüp bilin! Ebedî taş yontturdum … yontturdum yazdırdım. … O taş türbesini …



--------------------------------------------------------------------------------


Batı Yüzü

[1] [ ... ] üze [... ]

[1] … üstte …

[2] Bilge Kağan u[çdı?]

[2] Bilge Kağan uçtu.

[3] yay bolsar üze t[erigri]

[3] Yaz olsa üstte gök

[4] köbürgesi öterce anç[a takı?]

[4] davulu gürler gibi öylece ve

[5] tağda sığun ötser [anca?]

[5] dağda yabani geyik gürlese öylece

[6] sakınur1 men. Karigım ka[ğan]

[6] mateme gark oluyorum. Babam kağanın

[7] taşın özüm kağan [... ]

[7] taşım kendim kağan

[8] [ ... ]

[8] …

[9] [ ... ]

[9] …



--------------------------------------------------------------------------------


Güney-batı Yüzü

[1] [ ... Bilge] Kağan b[itigin] Yol[l]uğ Tigin bitidim. Bunca barkığ bedizig uzuğ [... k]ağan atisi Yol[l]uğ Tigin men ay artukı tört kün [olu]rup bitidim bedizetim. Yağ[ ... ].

[1] Bilge Kağan kitabesini Yollug Tigin yazdım. Bunca türbeyi resimi sanatı … kağanın yeğeni i ollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdım Mimledim



__________________________________________________ _______________
(Tonyukuk Âbidesi)




(Birinci Taş)
Batı yüzü

[1] Bilge Tonyukuk ben özüm Tabğaç ilirige kılındım. Türk budun Tabğaçka körür erti.
[1] Bilge Tonyukuk ben kendim Çin ilinde kılındım. Türk milleti Çine tâbi idi.

[2] Türk Budun kanın bulmayın Tabğaçda adrıldı kanlandı. Kanın kodup Tabğaçka yana içikdi. Terigri anca timiş erinç: Kan birtim
[2] Türk milleti hanını bulmayıp Cinden ayrıldı hanlandı. Hanını bırakıp Çine tekrar teslim oldu. Tanrı şöyle demiştir: Han verdim

[3] kanırigın kodup içikdirîg. İçikdük üçün Terigri ölütmiş erinç. Türk budun ölti alkındı yok boldı. Türk Sir budun yirinte
[3] hanını bırakıp teslim oldun. Teslim olduğun için Tanrı öldürmüştür. Türk milleti öldü mahvoldu yok oldu. Türk Sir milletinin yerinde

[4] bod kalmadı. Ida taşda kalmışı kubranıp yiti yüz boldı. İki ülügi atlığ erti bir ülügi yadağ erti. Yiti yüz kişig
[4] boy kalmadı.Ormanda taşta kalmış olanı toplanıp yedi yüz oldu. İki kısmı atlı idi bir kısmı yaya idi. Yedi yüz kişiyi

[5] uduzuğma uluğı şad erti. Yağ[ğ]ıl tidi. Yağmışı ben ertim. Bilge Tonyukuk. Kağan mu kılayın1 tidim. Sakındım. Toruk bukalı semiz bukah arkada
[5] sevk eden büyükleri şad idi. Katıl dedi. Katılanı ben idim. Bilge Tonyukuk. Kağan mı alayım dedim. Düşündüm. Zayıf boğa ve semiz boğa arkada

[6] börigser1 semiz buka torak buka tiyin bilmez ermiş tiyin anca sakındım. Anda kisre teıfgri bilig birtük üçün özüm ök kağan kıldım.2 Bilge Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan
[6] tekme atsa; semiz boğa zayıf boğa olduğu bilinmezmiş derler diyip öyle düşündüm. Ondan sonra Tanrı bilgi vermediği için kendim bizzat kağan kıldım. Bilge Tonyukuk Boyla Bağa Tarkan

[7] birle İltiriş Kağan boluyın biriye Tabğaçığ örîgre Kıtariyığ yırıya Oğuzuğ öküş Ök ölürti. Bilgesi çabışı ben ök ertim. Çoğay kuzin Kara Kumuğ olurur ertimiz.
[7] ile beraber İltiriş Kağan olunca güneyde Çini doğuda Kıtayı kuzeyde Oğuzu pek çok öldürdü. Bilicisi yardımcısı bizzat bendim. Çogayın kuzey yamaçları ile Kara Kumda oturuyorduk.




--------------------------------------------------------------------------------

Güney yüzü



[1] Kiyik yiyü tabışğan yiyü olurur ertimiz. Budun boğuzı tok erti. Yağımız tegre ocuk teg erti biz isig ertimiz. Anca olurur erkli Oğuzdındın körüg kelti.
[1] Geyik yiyerek tavşan yiyerek oturuyorduk. Milletin boğazı tok idi. Düşmanımız etrafta ocak gibi idi biz ateş idik. Öylece oturur iken Oğuzdan casus geldi.

[2] Körüg sabi antağ: Tokuz Oğuz budun üze kağan olurtı tir. Tabğaçğaru Kum serigünüg ıdmış. Kıtariyğaru Torigra Esimig ıdmış. Sab anca ıdmış: Azkıriya Türk [budun?]
[2] Casusun sözü şöyle: Dokuz Oğuz milletinin üzerine kağan oturdu der. Çine doğru Ku’yu generali göndermiş. Kıtaya doğru Tongra Esimi göndermiş sözü şöyle göndermiş: Azıcık Türk milleü

[3] yonyur ermiş kağanı alp ermiş ayğuçısı bilge ermiş ol iki kişi bar erser sini Tabğaçığ ölürteçi tir men örigre Kıtariyığ ölürteçi tir men bini Oğuzuğ
[3] vuruyormuş; kağanı cesur imiş; müşaviri bilici “niş; o iki kişi var olursa seni Çini öldürecek derim; doğuda Kıtayı öldürecek derim; beni Oğuzu

[4] ölürteçi ök tir men Tabğaç biridin yan teg Kıtariy örigdin yan teg ben yırıdınta yan tegeyin Türk Sir budun yirinte idi yorımazun usar idi yok kılalım3
[4] da öldürecek derim; Çin güney taraftan hücum et; ben kuzey taraftan hücum edeyim; Türk Sir illeti yerinde hiç yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.

[5] tir men. 01 sabığ eşidip tün udısıkım kelmedi küntüz olursıkım kelmedi. Anda ötrü kağanıma ötüntüm. Anca ötüntüm: Tabğaç Oğuz Kıtariy bu üçegü kabış[s]ar
[5] O sözü işitip gece uyuyacağım gelmedi gündüz oturacağım gelmedi. Ondan sonra kağanıma arz ettim. Şöyle arz ettim: Çin Oğuz Kıtay bu üçü birleşirse

[6] kaltaçı biz. Öz içi taşın tutmış teg biz. Yuyka erkli tupulğalı ucuz ermiş yinçge erklig üzgeli ucuz. Yuyka kalın bolsar tupulğuluk alp ermiş Yinçge
[6] kala kalacağız. Kendi içi dıştan tutulmuş gibiyiz. Yufka olanın delinmesi kolay imiş ince olanı kırmak kolay. Yufka kalın olsa delinmesi zor imiş. İnce

[7] yoğun bolsar üzgülük alp ermiş. Örigre Kıtariy-da biriye Tabğaçda kurıya kundınta yırıya Oğuzda iki üç birig sümüz kelteçimiz bar mu ne? Anca ötündüm.
[7] yoğun olsa kırmak zor imiş. Doğuda Kıtaydan güneyde Cinden batıda batılılardan kuzeyde Oğuzdan iki üç bin askerimiz geleceğimiz var mı acaba? Böyle arz ettim.

[8] Kağanım [ben] özüm Bilge Tonyukuk ötüntük ötünçümün eşidü birti. Köriglürigçe uduz tidi. Kök Örigüg yoğuru Ötüken yışğaru uduztum. İrigek kölükün Toğlada Oğuz kelti.
[8] Kağanım benim kendimin Bilge Tonyukukun arz ettiği maruzatımı işiti verdi. Gönlünce sevk et didi.Kök Öngü çiğneyerek Ötüken ormanına doğru sevk ettim. İnek yük hayvanı ile Toglada

[9] [Süsi üç birig] ermiş. Biz iki birig ertimiz. Sürigüşdümüz. Terigri yarlıkadı yariydımız. Ögüzke tüşdi. Yariyduk yolta yime ölti kök. Anda ötrü Oğuz kopun kelti.
[9] Oğuz geldi. Askeri üç bin imiş. Biz iki bin idik. Savaştık. Tanrı lütfetti dağıttık. Nehire düştü. Dağıttığımız yolda yine öldü hep. Ondan sonra °ğuz tamamiyle geldi.

[10] Türk budunuğ Ötüken yirke ben özüm bilge Tonyukuk Ötüken yirig konmış tiyin eşidip biriyeki budun kurıyakı yırıyakı öriğreki budun kelti.
[10] Türk milletini Ötüken yerine ben kendim Bilge Tonyukuk Ötüken yerine konmuş diye işitip ‘üneydeki millet batıdaki kuzeydeki doğudaki miI1et geldi.


--------------------------------------------------------------------------------

Doğu Yüzü

[1] İki birig ertimiz. [İki] süm[üz b]oldı. Türk budun k[ılınğa]lı Türk kağan olurğalı Şantung balık[k]a taluy ögüzke tegmiş yok ermiş. Kağanıma ötünüp sü iltdim.
[1] İki bin idik. İki ordumuz oldu. Türk milleti kılmalı Türk kağanı oturalı Şantug şehrine denize ulaşmış olan yok imiş. Kağanıma arz edip ordu gönderdim.

[2] Şantung balıkka taluy ögüzke tegürtim. Üç otuz balık sıdı. Usın bunda ıtu yurtda yatu kalur erti. Tabğaç kağan yağımız erti. On Ok kağanı yağımız erti.
[2] Şantung şehrine denize ulaştırdım. Yirmi üç şehir zaptetti. Uykusunu burda terk edip yurtta yatıp kalırdı. Çin kağanı düşmanımız idi. On Ok kağanı düşmanımız idi.

[3] Artjukı Kırkız] küç[lüg kağan yağımız] boldı. Ol üç kağan ögleşip Altun Yış üze kabışalım timiş. Anca ögleşmiş: Örigre Türk kağanğaru sülelim timiş. Arigaru sülemeser kaçan [n]erîg erser ol bizni
[3] Fazla olarak Kırgızın kuvvetli kağanı düşmanımız oldu. O üç kağan akıl akıla verip Altun ormanı üstünde buluşalım demiş. Şöyle akıl akıla vermişler: Doğuda Türk kağanına karşı ordu sevk edelim. Ona karşı ordu sevk etmezsek ne zaman bir şey olsa o bizi

[4] [kağanı alp ermiş] ayğuçısı bilge ermiş kaçan [n]erig erser ölürteçi kök. Üçegün kabışıp sülelim idi yok kılalım1 timiş. Türgiş kağan anca timiş: Bening budunum anda erür timiş.
[4] kağanı kahraman imiş müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa öldürecektir. Her üçümüz buluşup ordu sevk edelim tamamiyle yok edelim demiş. Türgiş kağanı şöyle demiş: Benim milletim ordadır demiş.

[5] [Türk budunı yime] bulğanç [o] [timi]ş Oğuzı yime tarkınç ol timiş. Ol sabin eşidip tün yime udısıkım kelmez erti kün yime olursıkım kelmez erti. Anda sakındıma.
[5] Türk milleti yine karışıklık içindedir demiş. Oğuzu yine sıkıntıdadır demiş. Bu sözü işitip gece yine uyuyacağım gelmiyordu gündüz yine oturacağım gelmiyordu. O zaman düşündüm t”]

[6] [İlk Kırkızk]a sü[les]er [yig er]miş tidim-Kögmen yolı bir ermiş. Tumış tiyin eşidip bu yolun yorısar yaramaçı tidim. Yirçi tiledim. Çölgi Az en bultum.
[6] İlk olarak Kırgıza ordu sevk etsek iyi olur tedim. Kögmenin yolu bir imiş. Kapanmış diye P«p bu yol ile yürürsek uygun olmayacak dedim. Kılavuz aradım. Çöllü Az kavminden bir er buldum.

[7] Eşit[t]im: Az yir y[olı?] Anı b[irle ... er]miş bir at orukı ermiş anın barmış. Arigar aytıp bir atlığ barmış tiyin ol yolun yorısar unç tidim. Sakındım. Kağanıma
[7] İşittim: Az ülkesinin yolu Anı boyunca … imiş bir at yolu imiş onunla gitmiş. Ona söyleyip bir atlı gitmiş diye o yolla yürürsek mümkün olacak dedim. Düşündüm kağanıma

Kuzey Yüzü

[1] ötündüm. Sü yorıtdım. At altın tidim. Ak Ter-mil keçe oğurkalatdım. At üze birtüre kanğ sökdiim. Yukaru at yete yadağın ığaç tutunu ağturdum. Örigreki er
[1] Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan aşağı dedim. Ak Termili geçip sırtlattım. At üzerine bindirip karı söktüm. Yukarıya atı yedeğe alarak yaya olarak ağaca tutunarak çıkarttım: Öndeki er

[2] yoğuru [ıdıp] ı bar baş aşdımız. Yubulu inti-miz. On tünke yantaki tuğ ebirü bardımız. Yirçi yir yarigılıp boğuzlandı. Burigadıp kağan yelü kör timiş.
[2] çigneyi verip ağaç olan tepeyi aştık. Yuvarlanarak indik. On gecede dağdaki engeli dolanıp gittik. Kılavuz yeri şaşırıp boğazlandı. Bunalıp kağan dört nala koşturu ver demiş.

[3] Anı subk[a] bard[ımız]. Ol sub kodı bardımız. Aşanğalı tüşürtümüz. Atığ ika bayur ertimiz. Kün yime tün yime yelü bardımız. Kırkızığ uka bas-dımız.
[3] Anı suyuna vardık. O sudan aşağıya gittik. Yemek yemek için attan indirdik. Atı ağaca bağlıyorduk. Gündüz de gece de dört nala koşturup gittik. Kırgızı uykuda bastık.

[4] [Usın] sürigügün açdımız. Kanı süsi tirilmiş-Süngüşdümüz sançdımız. Kanın ölürtümüz. Ka-ğanka Kırkız budunı içikdi yükünti. Yariydımız Kögmen yışığ ebirü keltimiz.
[4] Uykusunu mızrak ile açtık. Hanı ordusu toplanmış. Savaştık mızrakladık. Hanını öldürdük bağana Kırgız kavmi teslim oldu baş eğdi. Geri döndük Kögmen ormanını dolanıp geldik.

[5] Kırkızda yandımız. Türgiş kağanda körüg kelti. Sabi anteg: Örigdin kağanğaru sü yorılım timiş; yorımasar bizni kağanı alp ermiş ayğuçısı bilge ermiş kaçan [n]erig erser
[5] Kırgızdan döndük. Türgiş kağanından casus 8eldi. Sözü şöyle: Doğuda kağana karşı ordu yürütelim demiş. Yürütmezsek bizi kağanı kahraman lmiŞ müşaviri bilici imiş ne zaman bir şey olsa

[6] bizni ölürteçi kök timiş. Türgiş kağanı taşıkmış tidi. On Ok budunı kalışız taşıkmış tir. Tabğaç süsi bar ermiş. 01 sabığ eşidip kağanım ben ebgerü tüşeyin tidi.
[6] bizi öldürecektir demiş. Türgiş kağanı dışarı çıkmış dedi. On Ok milleti eksiksiz dışarı çıkmış der. Çin ordusu var imiş. O sözü işitip kağanım ben eve ineyim dedi.

[7] Katun yok bolmış erti. Anı yoğlatayın tidi. Sii barırfg tidi Altun yışda olururig tidi. Sü başı İnel Kağan Tarduş şad barzun tidi. Bilge Tonyukukka barfga aydı.
[7] Hatun yok olmuştu. Ona yas töreni yaptırayım dedi. Ordu gidin dedi. Altun ormanında oturun dedi. Ordu başı İnel Kağan Tarduş şadı gitsin dedi. Bilge Tonyukuka bana şöyle dedi:

[8] Bu siig ilt tidi. Kıyınığ körîglürigçe ay Ben sarîga ne ayayın tidi. Kelir erser kür ökülür kelmez erser tılığ sabığ alı olur tidi. Altun yışda olurtumuz.
[8] Bu orduyu sevk et dedi. Cezayı gönlünce söyle. Ben sana ne söyleyeyim dedi. Gelirse hile toparlanır gelmezse haberciyi sözü alarak otur dedi. Altun ormanında oturduk.

[9] Üç körüg kişi kelti Sabi bir: Kağan sü taşıkdı On Ok süsi kalışız taşıkdı tir. Yarış yazıda tirilelim timiş. 01 sabığ eşidip kağanğaru ol sabığ itim. Kanda yan sabığ yana
[9] Üç casus geldi. Sözü bir: Kağan ordu çıkardı On Ok ordusu eksiksiz dışarı çıktı der Yarış ovasında toplanalım demiş. O sözü işitip kağana o sözü ilettim. Han tarafından söz dönüp

[10] kelti. Olururig tiyin timiş. Yelme karğu edgüti urğıl basıtma timiş. Bög[ü] Kağan barigaru anca yıdmış. Apa tarkanğaru içre sab ıdmış: Bilge Tonyukuk ariyığ ol üz ol arigılur.
[10] geldi. Oturun diye söylemiş. Keşif kolunu nöbet işini çok iyi tertip et baskın yaptırma demiş. Bögü Kağan bana böyle haber göndermiş. Apa Tarkana gizli haber göndermiş: Bilge Tonyukuk kötüdür kindardır şaşırır.

[11] Sü yorılım tideçi unamarîg. Ol sabığ eşidip süyorıtdım. Altun yışığ yolsuzun aşdımız. Irtiş ögüzüg keçigsizin keçdimiz. Tün katdımız. Bolçuka tarig öntürü tegdimiz.
[11] Orduyu yürütelim diyecek kabul etmeyin. O sözü işitip orduyu yürüttüm. Altun ormanını yol almaksızın aştık. İrtiş nehrini geçit olmaksızın geçtik. Geceyi gündüze kattık. Bolçuya şafak sökerken ulaştık.




--------------------------------------------------------------------------------

(İkinci Taş)
Batı yüzü

[1] Tılığ keliirti. Sabi antağ: Yarış yazıda on tümen sü tirilti tir. Ol sabığ eşidip begler kop[un]
[1] Haberci getirdiler. Sözü şöyle: Yarış ovasında yüz bin asker toplandı der. O sözü işitip beyler bütün

[2] yanalım anğ ubutı yig tidi. Ben anca tir men ben Bilge Tonyukuk: Altun yışığ aşa keltimiz. İrtiş ögüzüg
[2] dönelim temiz edepli olmak iyidir dedi. Ben şöyle derim ben Bilge Tonyukuk: Altun ormanını aşarak geldik. İrtiş nehrini

[3] keçe keltimiz. Kelmişi alp tidi tuymadı. Tengri Umay ıduk yir sub basa birti erinç. Neke tezer biz?
[3] geçerek geldik. Geleni cesur dedi duymadı. Tanrı Umay İlahe mukaddes yer su üzerine çökü verdi her hâlde. Niye kaçıyoruz?

[4] Öküş tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basmalım? Tegelim tidim. Tegdimiz yulıdımız. İkinti kün
[4] Çok diye niye korkuyoruz? Az diye ne kendimizi hor görelim? Hücum edelim dedim. Hücum ettik yağma ettik. İkinci gün

[5] örtçe kızıp kelti. Sürigüşdümüz. Bizinte iki uçı sırîgarça artuk erti. Terigri yarlıkaduk üçün öküş tiyin
[5] ateş gibi kızıp geldi. Savaştık. Bizden iki ucu yarısı kadar fazla idi. Tanrı lütfettiği için çok diye

[6] korkmadımız süngüşdümüz. Tarduş sadra udi yariydımız. Kağanın tutdumuz. Yabğusın şadın
[6] korkmadık savaştık. Tarduş şadına kadar kovalayıp dağıttık. Kağanını tuttuk. Yabgusunu Şadını

[7] anda ölürti. Eligçe er tutdumuz. Ol ok tün budunun sayu itimiz. Ol sabığ eşidip On Ok begleri budunı kop
[7] orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O aynı gece halkına haber gönderdik. O sözü işitip On Ok beyleri milleti hep

[8] kelti yükünti. Keligme beglerin budunın itip yığıp azca budun tezmiş erti On Ok süsin sületdim.
[8] geldi baş eğdi. Gelen beylerini milletini tanzim edip yığıp az mikdarda millet kaçmıştı. On °k ordusunu sevk ettim.


[9] Biz yime süledimiz. Anı ert[t]imiz. Yinçü ögüzüg keçe Tinsi Oğlı aytığma bengilig Ek tağığ ertü[rtüm].
[9] Biz de Ordu sevk ettik. Anıyı geçtik. İnci nehrini geçerek Tinsi Oğlu denilen mukaddes Ek dağını aşırdım.




--------------------------------------------------------------------------------

Güney Yüzü

[1] Temir Kapığka tegi irtimiz. Anda yandurtu-muz. İnel Kağanka [ariyıp ... t saka?] Tezik Tokar [s... in ... ]
[1] Demir kapıya kadar eriştik. Ordan döndürdük. İnel Kağana korkup … Tezik Tokar …

[2] anda beriiki Suk başlığ Soğdak budun kop kelti yükünti [ ... ]. Türk budun Temir Kapığka Tinsi Oğlı
[2] ondan berideki Suk başlı Soğdak milleti hep geldi baş eğdi … Türk milletinin Demir Kapıya Tinsi Oğlu

[3] Tinsi Oğlı aytığma tağka tegmiş idi yok ermiş. Ol yirte ben bilge Tonyukuk tegürtük üçün
[3] Tinsi Oğlu denilen dağa ulaştığı hiç yokmuş. O yere ben Bilge Tonyukuk ulaştırdığım için

[4] sanğ altun ürürig kümüş kız kuduz eğri tebi ağı bungsuz kelürti. İltiriş Kağan bilgesin üçün
[4] sarı altın beyaz gümüş kız kadın eğri deve mal zahmetsizce getirdi. İltiriş Kağan bilici olduğu için

[5] alpın üçü Tabğaçka yiti yigirmi süngüşdi Kıtariyka yiti sürigüşdi Oğuzka biş sürîğüşdi. Anda ayğuçı[sı]
[5] cesur olduğu için Çine karşı on yedi defa savaştı Kıtaya karşı yedi defa savaştı Oğuza karşı beş defa savaştı. Onlarda müşaviri

[6] yime ben ök ertim yağıçısı yime ben ök ertim. İltiriş Kağanka Türk Bögü Kağanka Türk Bilge Kağanka.
[6] yine bizzat ben idim kumandanı yine bizzat ben idim. İltiriş Kağana Türk Bögü Kağanına Türk Bilge Kağanına




--------------------------------------------------------------------------------

Doğu Yüzü

[1] Kapğan kağan [yiti] otuz yaşka [ ... anda .-erti]. Kapğan Kağan olurtı. Tün udımatı
[1] Kapğan Kağan yirmi yedi yaşında … orda … • kapğan Kağan oturdu. Gece uyumadı

[2] küntüz olurmatı. Kızıl kanım töküti kara terimyügiirti işig küçüg birtim ök. Uzun yelmeg yime itim ok.
[2] gündüz oturmadı. Kızıl kanımı döktürerek kara terimi koşturarak işi gücü verdim hep. Uzun keşif kolunu yine gönderdim hep.

[3] Arkuy karğuğ ulğartdım ok. Yanığma yağığ ke-lürir ertim. Kağanımın sü iltdimiz. Terigri yarlıkazu
[3] Siperi nöbet yerini büyüttüm hep. Geri dönen düşmanı getirirdim. Kağanımla ordu gönderdim. Tanrı korusun

[4] bu Türk budun ara yaraklığ yağığ yeltürme-dim tögünlüg atığ yügürtmedim. İltiriş Kağan kazğanmasar
[4] bu Türk milleti arasında silâhlı düşmanı koşturmadım damgalı atı koşturmadım. İltiriş Kağan kazanmasa

[5] udu ben özüm kazğanmasar il yime budun yime yok erteçi erti. Kazğantukın üçün udu özüm kazğantukum üçün
[5] ve ben kendim kazanmasam il de millet de yok olacaktı. Kazandığı için ve kendim kazandığım için

[6] il yime il boldı budun yime budun boldı. Özüm karı boldum uluğ boldum. Nerig yirdeki kağanlığ budunka
[6] il de il oldu millet de millet oldu. Kendim ihtiyar oldum kocaldım. Her hangi bir yerdeki kağanlı millete

[7] büntegi bar erser ne burigı bar erteçi ermiş.
[7] böylesi var olsa ne sıkıntısı mevcut olacakmış? Türk Bilge Kağanı ilinde

[8] Türk Bilge Kağan ilirige bititdim. Ben Bilge Tonyukuk.
[8] yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.
<!--[if !supportLineBreakNewLine]-->



--------------------------------------------------------------------------------


Kuzey Yüzü


[1] İltiriş Kağan kazğanmasar yok erti erser ben özüm Bilge Tonyukuk kazğanmasar ben yok ertim erser
[1] İltiriş Kağan kazanmasa yok olsa idi ben kendim Bilge Tonyukuk kazanmasam ben yok olsa idim



[2] Kapğan Kağan Türk Sir budun yirinte bod yime budun yime kişi yime idi yok erteçi erti.
[2] Kapğan Kağanın Türk Sir milletinin yerinde boy da millet de insan da hep yok olacaktı.

[3] İltiriş Kağan Bilge Tonyukuk kazğanduk üçün Kapğan Kağan Türk sir budun yorıdukı bu.
[3] İltiriş Kağan Bilge Tonyukuk kazandığı için ^aPgan Kağanın Türk Sir milletinin yürüdüğü bu [4] Türk Bilge Kağan Türk Sir budunuğ Oğuz budunuğ igidü olurur.
[4] Türk Bilge Kağanı Türk Sir milletini Oğuz aletini besleyip oturuyor.
Alıntı ile Cevapla
Yeni Konu aç  Cevapla

Etiketler
cevirisi, kitabeleri, orhun, turkce

Seçenekler
Stil


Saat: 05:13

Forum Yasal Uyarı
vBulletin® ile Oluşturuldu
Copyright © 2016 vBulletin Solutions, Inc. All rights reserved.

ForumSevgisi.Com Her Hakkı Saklıdır
Tema Tasarım:
Kronik Depresif


Sitemiz bir 'paylaşım' sitesidir. Bu yüzden sitemize kayıt olan herkes kontrol edilmeksizin mesaj/konu/resim paylaşabiliyorlar. Bu sebepten ötürü, sitemizdeki mesaj ya da konulardan doğabilecek yasal sorumluluklar o yazıyı paylaşan kullanıcıya aittir ve iletişim adresine mail atıldığı taktirde mesaj ya da konu en fazla 48 saat içerisinde silinecektir.

ankara escort, izmir escort ankara escort, ankara escort bayan, eryaman escort, bursa escort pendik escort, antalya escort,